سیاست «پارسی گرایی» اشکانیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

10.22103/jic.2025.25454.1448

چکیده

به استناد گزارش های تاریخی و یافته های سکه شناسی، کتیبه شناسی و باستان شناسی، پادشاهان اشکانی از سنت‌ها و القاب مرسوم سلسله‌های پادشاهی پیشین به ویژه هخامنشیان پیروی می کردند. از این رو، یکی از مباحث مهم در مطالعه ی تاریخ شاهنشاهی اشکانی، بررسی «پارسی گرایی» آنها است. پژوهش‌های پیشین در رابطه با این پرسش که چه عواملی در روی آوردن اشکانیان به «پارسی گرایی» نقش ایفا کرده است، دو عامل مبارزه با یونانی‌مآبی و رویارویی با روم را مؤثر دانسته اند. مقاله ی حاضر که بر پایه ی منابع کلاسیک و تاریخ روایی ایرانی و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است، «پارسی گرایی» را در بستر تحولات سیاسی این دوره بررسی می کند و بر این اساس علاوه بر بررسی نظرات مطرح شده، عوامل دیگری را نیز مشخص می سازد که در طول تاریخ طولانی این سلسله، پادشاهان را به سیاست «پارسی گرایی» سوق داده است. یافته های حاصل از این پژوهش نشان می دهد که اگرچه ادعای اشکانیان مبنی بر جانشینی هخامنشیان از زمان رویارویی آنها با رومیان آشکار گردید، اما این ادعای ارضی پشتوانه ای دودمانی و نَسَبی نیز لازم داشت که در قرن یکم میلادی و با اردوان دوم و جانشینانش به عنوان عاملی مشروعیت بخش در مناقشات درون دودمانی به منصه ی ظهور رسید. از این رو، «پارسی گرایی» اشکانیان به تقلید از حکومت های محلی آسیای صغیر شکل نگرفته است و یا حاصل برداشت مورخان رومی از دشمنان شرقی و تطبیق پارتیان و پارسیان نیست، بلکه سیاستی آگاهانه به نظر می رسد که از زمان نخستین پادشاهان اشکانی آغاز گردیده و سیر تکاملی خود را طی نمود. بنابراین، ادعای اشکانیان در جانشینی هخامنشیان اقدامی مؤثر در جهت کسب مشروعیت به هنگام رویارویی با مخاطراتی سیاسی همچون جداسری ها و نبرد بر سر تاج و تخت و حمله های خارجی ارزیابی می شود.

کلیدواژه‌ها


استرابو (1382) جغرافیای استرابو، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
اسماعیلی، حسن و روزبه زرین‌کوب (۱۳۹۰) «شورش سلوکیه و پیامدهای آن در زمان اردوان دوم»، تاریخ ایران، دوره ۴، شماره۲، شماره پیاپی ۱۰، صص ۴۶-۲۷
اشنایدر، رلف میخاییل (1392) «دوست و دشمن: مشرق زمین در روم»، شاهنشاهی اشکانیان، زیر نظر وستا سرخوش کرتیس و سارا استیوارت، ترجمه مانی صالحی علامه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، صص 133-85
الربروک، اووه (1400) پارتیان، ترجمه شاهین آریامنش، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
اورتوم، نیکلاس لئو (1401) فرمانروایی خدنگ­ها، برآمدن شاهنشاهی پارتی در خاورمیانه یونانی­مآب، ترجمه شاهین آریامنش، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
اولبریخت، مارک یان (1400) «پیوندهای دودمانی در امپراتوری اشکانی و خاستگاه خاندان ساسانی»، در شاهنشاهی پارتیان و ساسانیان متقدم، گردآورندگان وستا سرخوش و همکاران، ترجمه مهناز بابایی، تهران: توس، صص 82-57
-------------- (1402) برآمدن اشکانیان؛ تلاقی یونانی مآبی با تاریخ ایران و آسیای میانه، ترجمه محمدابراهیم محجوب، تهران: ماهی.
ایسیدور خاراکسی (۱۳۹۲) منزلگاه­های اشکانی، ترجمه علی اصغر میرزایی، تهران: ماهی.
ایمان پور، محمدتقی، روزبه زرین کوب و شهناز حجتی نجف آبادی (1391) «نقش حکومت­های محلی ایرانی نژاد شرق آسیای صغیر در شکل گیری اندیشه بازیابی امپراطوری هخامنشی نزد اشکانیان»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال 3 شماره 11، صص 12-1
بویس، مری و فرانتز گرنه (1375) تاریخ کیش زرتشت، جلد سوم: پس از اسکندر گجسته، ترجمه همایون صنعتی­زاده، تهران: توس.
پلوتارخ (پلوتارک) (1337) حیات مردان نامی، ترجمه رضا مشایخی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، مجلدات 2 و 4.
پوآرو، جان (1403) جنگ سرد روم و پارت، تاریخ ایران در قرن اول میلادی، ترجمه کامیاب شهریاری، تهران: مروارید.
پیگولفسکایا (پیگولوسکایا)، نینا (1367) شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمه عنایت الله رضا، تهران: علمی و فرهنگی.
پیغمبری، حمیدرضا (1397) «اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دوره یونانی مآبی»، پژوهش­های ایرانشناسی، سال 8 شماره 2، صص 58-39.
تاکیتوس (تاسیت) (1394) تاریخ اشکانیان در کتاب سالنامه تاسیت، ترجمه نادر میرسعیدی، تهران: ندای تاریخ.
خطیبی، ابوالفضل (1393) «اشکانیان در حماسه ملی»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: بنیاد دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دوم، صص 420-371
دوبواز، نیلسون (1396) تاریخ سیاسی پارت، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
سرخوش کرتیس، وستا (1392) «تجدید حیات ایرانی در دوره پارتیان»، شاهنشاهی اشکانیان، زیر نظر وستا سرخوش کرتیس و سارا استیوارت، ترجمه مانی صالحی علامه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، صص 50-27
سوئتونیوس (1389) زندگی قیصرها، ترجمه احد علیقلیان، تهران: نی.
شایگان، رحیم (1400) «اشکانیان و کوماژن»، شاهنشاهی پارتیان و ساسانیان متقدم، گردآورندگان وستا سرخوش و همکاران، ترجمه مهناز بابایی، تهران: توس، صص 55-29
شروین-وایت، سوزان و املی کورت (1400). از سمرقند تا سارد، نگرشی تازه به امپراتوری سلوکی، ترجمه حمیدرضا پیغمبری و مریم شفیعیان، تهران: توس.
شوتکی، مارتین (1392) «منابعی در مورد تاریخ ماد آتروپاتنه و هیرکانیا در عهد اشکانیان»، امپراتوری اشکانی و اسناد و منابع آن، گردآوری یوزف ویزهوفر، ترجمه هوشنگ صادقی و همکاران، تهران: فرزان روز، صص739-675
شیپمان، کلاوس (۱۳۸۴).‌ مبانی تاریخ پارتیان، ترجمه هوشنگ صادقی، تهران: فرزان روز.
فرای، ریچارد نلسون (1380) تاریخ باستاتی ایران، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: علمی و فرهنگی.
کالج، مالکوم (1357) پارتیان، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، چاپ دوم.
گوتشمید، آلفرد فن (۱۳۷۹) تاریخ ایران و ممالک همجوار آن از زمان اسکندر تا انقراض اشکانیان، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: ققنوس. چاپ سوم.
گیرشمن، رومن (1370) هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمه بهرام فره وشی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
نادری، فرشید و زرین­کوب، روزبه (1393) «اشکانیان و سنت­های کهن ایرانی: پای بندی یا عدم تقید اشکانیان به سنت­ها و مواریث فرهنگ ایرانی»، جستارهای تاریخی، سال پنجم، شماره دوم، صص 63-41
نیولی، جراردو (1387) آرمان ایران، ترجمه سیدمنصور سیدسجادی، تهران: پیشین پژوه.
ولسکی، یوزف (۱۳۸۳) شاهنشاهی اشکانی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس.
---------- (1388) «اشکانیان و ساسانیان»، نوشته هایی در باب تاریخ و فرهنگ اشکانیان، از فرانتس آلتهایم، ترجمه هوشنگ صادقی، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صص 196-187
ویدنگرن، گئو (1377) دینهای ایران، ترجمه منوچهر فرهنگ، تهران: آگاهان ایده.
ویزهوفر، یوزف (۱۳۸۹) ایرانیان، یونانیان و رومیان: نگاهی به داد و ستد فرهنگی میان ایران و یونان، ترجمه جمشید ارجمند، تهران: فرزان روز.
هرمان، جورجینا (1373) تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، ترجمه مهرداد وحدتی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
یارشاطر، احسان (1381) «تاریخ ملّی ایران»، تاریخ ایران کمبریج 1/3، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، صص587-471.