پژوهشنامه تمدن ایرانی

پژوهشنامه تمدن ایرانی

تحول نظام حمایت از بینوایان در شیراز (۱۳10–۱۳۳۲): مطالعه‌ای در مناسبات دولت، خیرین و نهادهای نوین رفاهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوپستان، زاهدان، ایران
2 سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
10.22103/jic.2026.27421.1540
چکیده
حمایت از بینوایان در تاریخ ایران، پیش از گسترش مداخله دولت در امور اجتماعی، عمدتاً بر عهده نهادهای مردمی، موقوفات، خیرین و سازوکارهای سنتی یاری‌رسانی بود. بخشی از درآمد اوقاف و کمک‌های خیریه و صدقات برای تأمین خوراک، پوشاک و سرپناه نیازمندان اختصاص می‌یافت. از دهه ۱۳۱۰ش، هم‌زمان با گسترش مداخله دولت در امور اجتماعی و تمرکز اداری، تلاش‌هایی برای سازماندهی حمایت از بینوایان و متکدیان در شهرهای ایران صورت گرفت. شیراز نیز در این روند، شاهد شکل‌گیری و گسترش نهادهایی چون دارالعجزه، دارالمساکین، نوانخانه و کمیسیون‌های حمایت از بینوایان بود. مسئله اصلی این پژوهش، تحول نظام حمایت از بینوایان و چالش‌های نهادهای مسئول آن در شیراز طی سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۳۲ش است. بنابراین پرسش آن است که این نهادها چگونه شکل گرفتند و چه عواملی بر عملکرد و تداوم فعالیت آنها تأثیر گذاشت؟ این پژوهش با روش تاریخی و بر پایه تحلیل اسناد آرشیوی انجام شده است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مداخله فزاینده دولت در حمایت از بینوایان، اگرچه به تدریج این حوزه را از اقدامات پراکنده خیریه به سوی سازماندهی اداری سوق داد، اما به دلیل مشکلات مالی، وابستگی به منابع مردمی و محدودیت‌های اجرایی، به شکل‌گیری نظامی پایدار و یکپارچه منجر نشد و همچنان بر کمک های سنتی و مردمی وابسته ماند. در سال‌های پایانی دوره مورد بررسی، نهادهای حمایتی افزون بر کارکرد رفاهی، به تدریج کارکردی انتظامی نیز یافتند. از این رو، تحول نظام حمایت از بینوایان در شیراز را می‌توان حاصل تعامل و گاه تعارض میان مداخله دولت، ظرفیت‌های خیرخواهانه و وقفی و سازوکارهای محلی دانست.
کلیدواژه‌ها


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 شهریور 1405