2
دانشکده معماری، دانشگاه علوم کاربردی برلین، برلین، آلمان
10.22103/jic.2026.26925.1515
چکیده
حضور زنان در عرصههای مدیریتی و عمرانی جوامع اسلامی، پدیدهای محدود به دوران معاصر نیست؛ بلکه در دوران میانی تاریخ اسلام (قرن پنجم تا هشتم هجری) و با حاکمیت دولتهای ترک و مغول، زنان با عنوان «خاتون» توانستند نقش فعالی در توسعه مدنی ایفا کنند. این پدیده تنها به ایران محدود نبوده و در سراسر قلمرو اسلامی از ماوراءالنهر تا مصر و شام و آناتولی، خاتونها به ساخت بناهای مذهبی، آموزشی، آرامگاهی و عامالمنفعه همت گماشتهاند. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با بررسی آثار معماری مطرح شده در منابع تاریخی، در پی پاسخ به این پرسشهاست: خاتونها در چه حوزههایی اقدام به ساخت بنا کردهاند؟ چه تفاوتی میان نقش آنها بهعنوان بانیان مستقیم و غیرمستقیم وجود دارد؟ و چگونه از نهاد وقف برای پایداری این اقدامات بهره بردهاند؟ یافتهها نشان میدهد که بیشترین تمرکز خاتونها بر مدارس و فعالیتهای آموزشی بوده است که نشاندهنده نقش زنان در ترویج فرهنگ و علم است. همچنین، بهرهگیری از نهاد وقف، استقلال مالی و مدیریتی خاتونها را در نظارت بر ساخت و بهرهبرداری از بناها تضمین میکرده است. مقایسه دورهها نیز نشان می دهد فعالیت های عمرانی خاتونها پس از قرن هفتم هجری و بهویژه در عصر ایلخانی افزایش یافته است که ناشی از تأثیر سنتهای مغولی، مشارکت زنان در غیاب خانها و تسامح مذهبی گسترده بوده است. در مجموع، اقدامات عمرانی خاتونها نهتنها توسعه مدنی و فرهنگی حکومتها را پیش برد، بلکه توانمندی زنان در بهرهبرداری از فرصتهای سیاسی و اقتصادی و نقش آنان در مدیریت شهری دوران خود را برجسته میسازد.
حسینی, اکرم و خادم زاده, الهه . (1405). اقدامات عمرانی خاتونها در دوران میانی تاریخ اسلام: بررسی عملکرد و اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی. پژوهشنامه تمدن ایرانی, (), -. doi: 10.22103/jic.2026.26925.1515
MLA
حسینی, اکرم , و خادم زاده, الهه . "اقدامات عمرانی خاتونها در دوران میانی تاریخ اسلام: بررسی عملکرد و اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی", پژوهشنامه تمدن ایرانی, , , 1405, -. doi: 10.22103/jic.2026.26925.1515
HARVARD
حسینی, اکرم, خادم زاده, الهه. (1405). 'اقدامات عمرانی خاتونها در دوران میانی تاریخ اسلام: بررسی عملکرد و اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی', پژوهشنامه تمدن ایرانی, (), pp. -. doi: 10.22103/jic.2026.26925.1515
CHICAGO
اکرم حسینی و الهه خادم زاده, "اقدامات عمرانی خاتونها در دوران میانی تاریخ اسلام: بررسی عملکرد و اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی," پژوهشنامه تمدن ایرانی, (1405): -, doi: 10.22103/jic.2026.26925.1515
VANCOUVER
حسینی, اکرم, خادم زاده, الهه. اقدامات عمرانی خاتونها در دوران میانی تاریخ اسلام: بررسی عملکرد و اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی. پژوهشنامه تمدن ایرانی, 1405; (): -. doi: 10.22103/jic.2026.26925.1515
)