َپیوند حکومت شاه سلطان حسین با حکام مراکز کرسی‌نشین کشور (1105-1135 ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه جیرفت

2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.22103/jic.2026.25830.1467

چکیده

حکومت متمرکز صفویه سبب اعمال اقتدار استدبدادی فرمانروایان از طریق نظام دیوانسالاری می شد. در اواخر حکومت صفویه بویژه در دوره سلطنت شاه سلطان حسین با کاهش اقتدار فرمانروا و صاحب منصبان دیوانی، درباری متشکل از جناح های نظامیان، دیوانیان، خواجگان و ندیمان قدرت حکومتی را در اختیار گرفتند. دربار شاه سلطان حسین، اقتدار دیوانی، نظامی و عمرانی فراوانی بر پایتخت و سایر شهرهای کرسی‌نشین اعمال می‌کرد که به‌تدریج با ضعف روزافزون حکومت مرکزی، کاهش چشمگیری یافت. از مهم ترین عوامل کاهش نظارت موثر حکومت صفویه بر مراکز ایالتی کشور رقابت درباریان در قالب جناح بندی مختلف و کارشکنی آنان علیه یکدیگر بود که مانع مهمی در پیشبرد امور دیوانی و نظامی پایتخت و مراکز کرسی نشین می شد. ازاین‌رو، در پژوهش کنونی باتوجه‌به جهت‌گیری منابع تاریخی، به این سؤال پاسخ داده می‌شود که دربار شاه سلطان حسین چه پیوندی با شهرهای کرسی‌نشین داشت؟ به‌منظور پاسخ‌گویی، پژوهش کنونی با استفاده از روش تحقیق تاریخی و طبقه‌بندی روابط دیوانی، نظامی و عمرانی حکومت شاه سلطان حسین به تحلیل و تفسیر این ویژگی‌ها و تأثیرات آن بر شهرهای کرسی‌نشین دوره موردنظر می‌پردازد. باتوجه‌به فقدان پژوهش منسجمی پیرامون پیوند حکومت شاه سلطان حسین با شهرهای مذکور، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اواخر حکومت صفوی، از یک سو نظارت شدید دربار مرکزی مانع خودمختاری شهرهای کرسی‌نشین و از سوی دیگر پیوندهای خویشاوندی درباریان با مقامات ایالتی و توطئه‌های دیوانی مانع تظلم‌خواهی و برقراری روابط سازنده ایالات با حکومت مرکزی شد. روندی که در بلندمدت از عوامل مهم ضعف و فروپاشی حکومت صفویه قلمداد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  • لغت‌نامه دهخدا
  • استرآبادى، میرزا مهدى خان (1377). جهان‌گشای نادرى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
  • آقارضایی، سعید و باستانی راد، حسن (1403). «زمینه های بحران های سیاسی و اجتماعی کرمان در روزگار زوال حکومت صفویه«، تاریخ ایران، سال 17، شماره 1، صص: 151-177.
  • برن، رهر (1349). نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاووس جهان‌داری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • بیانی، خان‌بابا (1347). «اسناد و نامه های تاریخی دوره صفوی»، بررسی های تاریخی، سال 3، شماره 5، صص 187-216.
  • حسنی، عطاالله و انصاری، سمیه (1399). «تاثیر تعارض سپاهیان و درگاهیان بر بی ثباتی سیاسی اواخر دوره صفویان (1077-1135 ق)»، تاریخ ایران، دوره 13، شماره 1، صص 29-50.
  • جدیدی، ناصر، جلالی خالص، پوریا (1388). «نقش کرمان در سقوط دولت صفویه»، مسکویه، 4(11)، 45-66.
  • جمعى از نویسندگان (1386). گنجینه بهارستان، 2 جلد، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى.
  • خاتون‌آبادی، سید عبدالحسین حسینى (1352). وقایع السنین و الاعوام، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
  • رستم الحکما، محمد هاشم آصف (1382). رستم التواریخ، تهران: دنیاى کتاب.
  • ریاحی، محمدامین (1368). سفارت نامه های ایران، تهران: توس.
  • سیوری، راجر (1383). ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
  • شاکرى، رمضان علی، اترک نامه تاریخ جامع قوچان (1365). تهران: امیرکبیر.
  • شوشتری، سید عبدالله (1343 ق/1924 م). تذکره شوشتر، کلکته: بیپتس مشن پریس.
  • صالحی، کوروش و بلوچی نژاد زینب (1396). «بلوچستان و نقش آن در تحولات سیاسی اواخر دوره صفوی و پیامدهای آن»، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، سال 6، شماره 2، صص: 93-108.
  • فلور، ویلم (1365). برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
  • فلور، ویلم (1371). اختلاف تجاری ایران و هلند، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس.
  • فندرسکی، سید ابوطالب موسوى (1388). تحفة العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسین، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى.
  • فوران، جان (1392). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
  • قائم‌مقامی، جهانگیر (1348). یکصد و پنجاه سند تاریخی، تهران: ارتش.
  • قزوینى، ابوالحسن (1367). فواید الصفویه، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
  • کارری، جملى (1348). ترجمه عباس نخجوانى و عبدالعلى کارنگ، سفرنامه کاررى، تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقى.
  • کاظمی راشد، منیژه (1395). «آسیب شناسی انحطاط صفویه: فروپاشی از درون«، تاریخ، سال 11، شماره 44، صص: 115-126.
  • کرمانی، ملا محمد مومن (1384). صحیفه الارشاد، تهران: علم.
  • کروسینسکی، تادوز یودا (1396). سفرنامه، ترجمه ساسان طهماسبی، قم: مجمع ذخائر اسلامی: کتابخانه و موزه ملی ملک.
  • گیلانتز، پطرس دى سرکیس (1371). سقوط اصفهان، ترجمه محمد مهریار، اصفهان: گل‌ها.
  • لاکهارت، لارنس (1383). انقراض سلسله صفویه، مترجم اسماعیل حکومت شاهی، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
  • مدرسى طباطبایى، حسین (1335). تربت پاکان، 2جلد، قم: مهر.
  • مدرسى طباطبائى، حسین (1361). برگى از تاریخ قزوین، قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
  • مرعشی، میرزا محمد خلیل (1362). مجمع التواریخ، تهران: کتابخانه طهورى و سنایى.
  • مروی، محمدکاظم (1364). عالم آرای نادری، تصحیح محمدامین ریاحی، 3 ج، تهران: زوار
  • مستوفى، محمدمحسن (1375). زبده التواریخ، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  • مسلمانیان قبادیانی، رحیم و بهروز (1387). اسنادی از روابط ایران و روسیه از صفویه تا قاجاریه، تهران: وزارت امورخارجه.
  • معتقدی، ربابه (1387). فرمان ها و رقم های آستان قدس رضوی از دوره صفویه تا قاجاریه، مشهد: سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  • میرزا رفیعا، محمدرفیع بن حسن (1385). دستورالملوک، تصحیح محمد اسماعیل مارچینوفسکی، ترجمه علی کردآبادی، تهران: مرکز اسناد تاریخ دیپلماسی.
  • میرمحمدصادق، سید سعید (1400). تاریخ صفویه به روایت سنگ‌نبشته‌ها، تهران: انتشارات تاریخی و ادبی دکتر محمود افشار.
  • ناظری، رزیتا، حضرتی، حسن، کرمی‌پور، حمید (1403). «بررسی نقش و عوامل همراهی زرتشتیان با افغان‌ها در سقوط اصفهان»، تاریخ، 19(74)، 22-42.
  • نصیرى، محمدابراهیم بن زین‌العابدین (1373). دستور شهریاران، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  • نوایی، عبدالحسین نوایى (1363). اسناد و مکاتبات سیاسى ایران، شاه سلطان حسین، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
  • وزیری، احمدعلی خان (1340). تاریخ کرمان، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: کتابخانه خاندان فرمانفرماییان.
  • هاشم میرزا سلطان (1379). زبور آل داود، تهران: میراث مکتوب.
  • Al-qasimi, sultan bin mohammad, (2025). the compendium of the histories of the arabian peninsula ans persia 1622 ce- 1810 ce, sharjah: alazimi.
  • Yarshater, ehsan, (2020). Encyclopedia iranica, volume xvi, leiden; konin klijke brill.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار