تبیین کنش‌گری نافرجام قزلباشان در مناسبات قدرت دوره‌ی شاه‌صفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ، گرایش ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران ‌اهواز، اهواز، ایران.

2 استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران.

3 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران.

10.22103/jic.2026.26253.1485

چکیده

تبیین کنش‌گری نافرجام قزلباشان در مناسبات قدرت دوره‌ی شاه‌صفی





چکیده

تمایلات قدرت‌طلبانه‌ی قزلباشان، شاه‌عباس یکم را بر آن داشت تا میان آن‌ها و سایر نیروهای اجتماعی موازنه‌ی قدرت برقرار سازد. تداوم این وضعیت در زمان شاه‌صفی و برنامه‌ی او برای بازتولید این سیاست‌، تلاش قزلباشان برای بازیابی نفوذ و قدرت سیاسی را با شکست مواجه ساخت. با توجه به نقشی که این مناسبات قدرت در تقدیر سیاسی قزلباشان داشت، نگارندگان درصدد پاسخ بدین پرسش برآمدند که، چرا کنش‌گری آن‌ها برای بازیابی قدرت در دوره شاه‌صفی، به شکست انجامید؟ «منطق موقعیت»، چارچوب مفهومی است که جهت پاسخ بدین پرسش، به‌کار گرفته شده است. کاربست این رهیافت مستلزم بازسازی وضعیت تاریخی، فهم و ابزارهای عاملان و پیامدهای کنش است. بر این اساس، قزلباشان در پاسخ به اصلاحات شاه‌عباس، که موجب تضعیف موقعیت سیاسی و نظامی‌شان در آغاز حکومت شاه‌صفی شده بود، سه گونه واکنش از خود نشان دادند: واکنش‌های آغازین گروهی از آن‌ها که مبتنی بر استیلاگری بر دولت و در عین حال رقابت با یکدیگر بود که به‌علت عدم ارزیابی صحیح از مناسبات قدرت، به دفاع و تطبیق اجباری با شرایط موجود انجامید. زینل‌خان شاملو نیز فرصت‌طلبی مقطعی و اقتدارگرایانه را در پیش گرفت که منجر به به قتلش شد. سرانجام، گروه دیگر از قزلباشان نیز به‌رغم انجام کنش‌های نافرجام، مجبور به سازگاری با شرایط و پذیرش اقتدار شاه شدند. به‌نظر می‌رسد، عدم درک صحیح از ساختار جدید قدرت، اهداف نامشخص و محدودیت ابزارهای کنش‌گری، منجر به شکست این تلاش‌ها شده است.

واژگان کلیدی: قزلباشان، شاه‌صفی، منطق موقعیت، مناسبات قدرت، پیامدهای ناخواسته‌ی کنش

کلیدواژه‌ها


اسکندربیگ منشی (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی، با تنظیم و مقدمه ایرج افشار، ج2 و 3، تهران، امیرکبیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1363). تاریخ منتظم ناصری، ج 2، به‌تصحیح محمداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب.
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت الله (1373). نقاوه الاثار فی ذکر اخیار، به‌اهتمام احسان اشراقی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
بابایی، سوسن و دیگران (1393). غلامان خاصه ( نخبگان نوخاسته دوران صفویه )، چ دوم، با ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز.
بهرام‌نژاد، محسن (1391). تحلیلی بر یک فرمان از دوران شاه‌صفی (۱۰۳۸ - ۱۰۵۲ )(تکاپوهای بی‌ثمر در حل اختلاف ترکان قزلباش و گرجیان و پیامدهای تاریخی آن»، گنجینه اسناد، دوره 22(شماره 4)، صص 22 تا 42.
پایا، علی(1382). «ابهام‌زدایی از منطق موقعیت»، نامه علوم اجتماعی، (شماره 21)، صص 271 تا 301.
پوپر، کارل(1379). اسطوره چارچوب؛ در دفاع از عقلانیت، ترجمه علی پایا، تهران، طرح نو.
پوپر، کارل(1380). جامعه باز و دشمنان آن، ترجمه عزت الله فولادوند، تهران، خوارزمی.
پوپر، کارل(1399). فقر مکتب تاریخ‌گرایی، ترجمه رحمت الله جباری، تهران، شرکت سهامی انتشار.
تاپر، ریچارد (1384). تاریخ سیاسی، اجتماعی شاهسون‌های مغان، ترجمه حسن اسدی، تهران، اختران.
تاورنیه، ژان باتیست (1336). سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوری، چ دوم، اصفهان، کتاب فروشی تایید اصفهان.
ترکمان، اسکندربیگ منشی (1377). تاریخ عالم‌آرای عباسی، با تنظیم و مقدمه ایرج افشار، ج۲، تهران، دنیای کتاب.
ترکمان، اسکندربیگ و مورخ، محمدیوسف (1317). ذیل عالم‌آرای عباسی، تصحیح سهیل خوانساری، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه.
ثواقب، جهانبخش (1391). «سازمان سپاه و صاحب‌منصبان نظامی عصر شاه‌صفی (۱۰۳۸ - ۱0۵۲)»، دانشگاه الزهرا، سال  ۲۲(شماره ۱۴۳)، صص ۱تا51.
ثواقب، جهانبخش،آزادبخت، سروش، مروتی، فریده (1402). «جایگاه و امتیازات قزلباش در حکومت شاه‌اسماعیل اول صفوی»، مطالعات تاریخی جنگ، دوره ۷ (شماره ۱)، صص ۱۹تا ۳۶.
حسینی استرآبادی، سیدحسن بن مرتضی(1364). تاریخ سلطانی( از شیخ‌صفی تا شاه‌صفی )، تصحیح دکتر احسان اشراقی، تهران، علمی.
حسینی تفرشی، محمدحسین (1388). مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان( شاه‌صفی )، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد، تهران، میراث مکتوب.
حسینی سوانح‌نگار تفرشی، ابوالمفاخر بن فضل الله (1388). تاریخ شاه‌صفی( تحولات ایران در سال‌های ۱۰۳۸ - ۱۰۵۲ ق، مقدمه و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد، تهران، میراث مکتوب.
خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم (1368). خلاصه السیر، تصحیح ایرج افشار، تهران، انتشارات علمی.
رهربرن، کلاروس میشائیل (2537). نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران، بنگاه نشر و ترجمه کتاب.
سومر، فاروق (1379). نقش ترکان آناطولی در تشکیل سلسله صفوی، ترجمه احسان اشراقی، تهران، نشر گسترده.
سیوری، راجر سروین (1385). ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، چ سی‌ام، تهران، نشر مرکز.
شاردن، ژان (1345). سفرنامه، ترجمه محمد عباسی، ج ۸ ، چ اول،  تهران، امیرکبیر.
شاملو، ولی‌قلی بن داوودقلی (1375). قصص الخاقانی، ج1، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد.
صفت‌گل، منصور (1397). فراز و فرود صفویان، چ چهارم، تهران، کانون اندیشه جوان.
فسایی، حسن بن حسن (1382 ه ش). فارسنامه ناصری، تهران، امیرکبیر.
فلسفی، نصرالله (1347). زندگانی شاه‌عباس اول، ج 1 و 2، تهران، انتشارت دانشگاه تهران.
فومنی گیلانی، عبدالفتاح (1349). تاریخ گیلان، به‌اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
قزوینی، ابوالحسن (1367). فوائد الصفویه، تصحیح، مقدمه و حواشی مریم میراحمدی، تهران، موسسه‌ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
متی، رودی (1399). ایران در بحران (زوا ل صفویه و سقوط اصفهان )، چ چهارم، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز.
مرعشی، محمدهاشم بن محمد (1379 ش). زبور آل داود: (شرح ارتباط سادات مرعشی با سلاطین صفویه)، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ملا کمال (1334). خلاصه التواریخ، تصحیح ابراهیم دهگان، اراک، چاپ فروردین.
مهمان‌نواز، محمود، سیاهپور، کشواد (1395). «نقش خاندان باگراتیان گرجستان در تثبیت قدرت شاه‌صفی ( ۱۰۳۸ – ۱۰۵۲ ق )»، مطالعات اورسیای مرکزی، دوره ۹ (شماره  ۲)، صص  ۳۹۵ تا۴۱۰.
مهمان‌نواز، محمود، فروغی ابری، اصغر و کجباف، علی‌اکبر (۱۳۹۳). «بررسی تحلیلی رقابت گرجیان با ائتلاف ترکان و تاجیکان در دوره شاه‌صفی (۱۰۳۸-۱۰۵۲ ق )»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام،  (شماره۱۴)، صص ۱۷۷تا ۱۹۸.
میر خواند، محمد بن خاوند شاه (1270 ه ق). روضة الصفا، بی‌جا، بی‌نا.
میرجعفری، حسین، دهقان‌نژاد، مرتضی، طهماسبی، ساسان (1385). «پیامدهای خاصه‌سازی در دوره صفویه»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم (شماره ۴۴_۴۵)، صص ۱ تا ۱۵.
مینورسکی (1368). سازمان اداری حکومت صفویان تحقیقات و حواشی و تعلیقات، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، انتشارات امیرکبیر.
نصیری، میرزاعلی‌نقی (1372). القات و مواجب دوره صفویه، تصحیح یوسف رحیم‌لو، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.
نوایی، عبد الحسین (1360). اسناد و مکاتبات سیاسى ایران، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
واله اصفهانی، محمدیوسف (1382). خلد برین، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، آثار و مفاخر فرهنگی.
وحید قزوینی، محمدطاهر (1383). تاریخ جهان‌آرای عباسی، تصحیح سیدسعید میرمحمدصادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.