تداوم و استمرار سنت شهرسازی ایرانی در دوران اسلامی: از اردشیرخوره آرمان-شهر ساسانی تا بغداد دارالخلافه عباسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه تاریخ

2 گروه آموزشی باستانشناسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران

10.22103/jic.2026.26423.1491

چکیده

اگرچه سقوط امپراتوری ساسانی یک گسست سیاسی-ایدئولوژیک عظیم محسوب می‌شود، اما الگوهای بنیادین تمدنی و حکمرانی ایرانیان به ویژه در امر شهرسازی از دوران ساسانی به دوره اسلامی انتقال و تداوم یافته است. این پژوهش با تمرکز بر دو شهر نمادین اردشیرخوره(سده سوم میلادی) به‌عنوان آرمان‌شهر ساسانی و بغداد (سده هشتم میلادی) مرکز دارالخلافه عباسی، در پی پاسخ به این سوال است: کدام مولفه‌های کلیدی در الگوی شهرسازی اردشیرخوره، در طراحی و ساخت بغداد تداوم یافت و علل این استمرار چه بود؟ این تحقیق با روش تاریخی-تطبیقی و با بررسی محتوای متون تاریخی و جغرافیایی کهن در کنار بهره‌گیری از داده‌های باستان‌شناسی معاصر و داده‌های سنجش از دور(GIS) انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تداوم موجود، فراتر از طرح مدور صرف بوده و در سه لایه اصلی قابل ردیابی است: 1.لایه کیهان‌شناختی-نمادین: ایده «شهر به عنوان نماد جهان آرمانی» با هندسه مدور و مرکزیت بخشی مطلق به نماد حکومت (طربال در اردشیرخوره و قصر-مسجد در بغداد).2. لایه سازمان فضایی-اداری: الگوی چهاربخشی شهر حول محورهای متقاطع، به عنوان ابزاری برای نظم‌بخشی، کنترل و مدیریت سلسله‌مراتبی قلمرو.3.لایه زیرساختی-زیستی: خرد مشترک مهندسی در مدیریت متمرکز منابع آب و انتخاب مکان‌های استقرار در تقاطع راه‌های تجاری اصلی. این پژوهش استدلال می‌کند که تداوم مشاهده‌شده، ناشی از کارآمدی یک «الگوی پارادایماتیک» در شهرسازی برای حکومت‌های متمرکز و پهناور بود. عباسیان با بهره‌گیری از میراث اداری و فنی ساسانی، این الگو را نه از روی تقلید صرف، بلکه به دلیل کارآیی آن در نمایش قدرت، ساماندهی فضایی و تضمین حیات اقتصادی، بازآفرینی کردند. بنابراین، بغداد را می‌توان تبلور همان الگوی کهن در قالبی جدید دانست که نشان از انعطاف پذیری و ماندگاری عمیق سنت شهرسازی ایرانی دارد.

کلیدواژه‌ها


ابن اثیر(1371)، الکامل، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعاتى علمى.
ابن بلخی (۱۳۶۳). فارسنامه. به کوشش گای لسترنج و رینولد نیکلسون. تهران: دنیای کتاب.
ابن حوقل (۱۳۴۵). صوره الارض. ترجمه دکتر جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن فقیه (1349)، ترجمۀ مختصر البلدان، ترجمه ح-مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ادریسی، محمدبن‌ محمد(1409)، نزهه‌‌المشتاق‌ فی‌ اختراق‌‌الافاق، بیروت: عالم‌الکتب.
اشرف، احمد (۱۳۵۳). «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران- دوره اسلامی». پژوهش نامه علوم اجتماعی، شماره ۴. صفحات 7-43.
 اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (۱۳۷۳). ممالک و مسالک. ترجمه محمد بن اسعد بن عبدالله تستری. به­کوشش ایرج افشار. تهران: بنیاد موقوفات افشار.
احمدی، حسام الدین ،(1393).  بررسی و شناسایی شیوه­های انتقال آب دشت فیروزآباد در دورة ساسانی و اوایل اسلامی، پایان نامه کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه هنر.
بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۸۸). فتوح البلدان. بیروت: دارالمکتبه الحیاه.
بلعمی(1380)، تاریخنامه طبری، مصحح: محمد روشن، سروش، تهران.
پوپ، آرتور (۱۳۶۵). شهرسازی ایران. ترجمه کرامت‌الله افسر. تهران: فرهنگسرا.
پور عابدینی، سعیده، منتظرظهوری، مجید (1403)، از بغداد تا مدینة‌‌السلام: ردّ پای یک جای‌نام باستانی در اسناد میان‌رودان، از هزارۀ دوم پیش از میلاد تا خلافت عباسیان، فصلنامة علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهر، سال سیوچهارم، دورة جدید، شمارة 62، پیاپی 152 ، صص  37-60.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368)، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، تهران: به­­نشر.
حافظ ابرو(1375)، جغرافیای حافظ ابرو، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
حسینى قزوینى، شرف الدین فضل الله(1383)، المعجم فی آثار ملوک العجم‏، محقق و مصحح: احمد فتوحى نسب‏، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى‏.
 حمزه اصفهانی (۱۳۶۷). تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک الارض والانبیاء). ترجمه جعفر شعار. تهران: امیرکبیر.
خاتمی، سیدمهدی، جلالی، آزاده(1402). تحلیل ساختار شهر بغداد در عصر عباسیان؛ مجله: مطالعات فرهنگ و هنر آسیا، دوره 2، شماره 1، صفحه 89-110.
خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین (1372)، مآثر الملوک‏، محقق و مصحح: میر هاشم محدث، تهران‏: رسا.
 دریایی، تورج (۱۳۸۸). شهرستان‌های ایرانشهر. ترجمه شهرام جلیلیان. تهران: توس.
.................(1383)، شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران: ققنوس.
دینورى، ابو حنیفه(1383)، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران: نی.‏
 سلمانی گواری، ابوالفضل و احمدی، فرج‌الله (۱۴۰۴). «بررسی نقش عوامل طبیعی در مکان‌یابی و توسعه شهر بغداد (۱۴۵ هجری)». مطالعات تاریخی جهان اسلام. دوره ۱۳، شماره ۱، صص ۶-۲۹.
شوارتس، پاول(1372)، جغرافیای تاریخی فارس، مترجم کیکاوس جهانداری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شهبازی، علیرضا شاپور (۱۳۸۹). تاریخ ساسانیان (ترجمه بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
طبری، محمد بن جریر (۱۳۷۵). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۶۷). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: روزنه.
فروشی، بهرام (۱۳۵۴). کارنامه اردشیر بابکان. تهران: دانشگاه تهران.
کریمیان، حسن و منتظرظهوری، مجید (۱۳۹۳). «اردشیرخوره از شکلیابی تا زوال با استناد به متون تاریخی». پژوهش‌های ایران‌شناسی. سال ۲، شماره ۲، صص ۶۷-۸۲.
…………………………………… (1398). اردشیرخوره نخستین پایتخت ساسانیان(شکل‌گیری، توسعه، فضاهای شهری و بناهای تاریخی)،تهران: سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
 کولسینگمن، آ. آی (۱۳۸۹). ایران در آستانه سقوط ساسانیان. ترجمه م. ر. یغمایی. تهران: کندوکار.
مسعودی، أبو الحسن على بن الحسین(1374)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابو القاسم پاینده، چ پنجم. تهران: علمى و فرهنگى.
مشکور، محمدجواد (۱۳۷۲). کارنامه اردشیر بابکان. تهران: دنیای کتاب.
مقدسى، أبو عبد الله محمد بن أحمد(1361)، احسن التقاسیم فى معرفة الاقالیم، ترجمه على نقى منزوى‏، تهران: شرکت مولفان و مترجمان‏.
هرمان، جورجینا (۱۳۸۹). سنگ­نگاره­های باستانی ایران. ترجمه هوشنگ صادقی. تهران: بصیرت.
هوف، دیتریش (۱۳۷۴). «شهرسازی ساسانی». در: شهرهای ایران. ترجمه محمد رحیم صراف. تهران: هما.
…………….. (1366). فیروزآباد ، در مجموعه شهرهای ایران، ترجمه: کرامت الله افسر، جلد دوم، به کوشش:  محمد یوسف کیانی، تهران: جهاد دانشگاهی.
یاقوت‌ حموی(1995)‌، معجمالبلدان، بیروت: دارالصادر.
....................(1380)، معجم البلدان، ترجمه على نقى منزوى‏، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
 یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۴۲۲). البلدان. بیروت: دارالکتب العلمیه.