بررسی تطبیقی کارکرد اسطورۀ ضحّاک به مثابۀ نماد شر در دو روایت حماسی شاهنامه و گرشاسب نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه مازندران

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان دانشگاه آزاد علوم و تحقیقات تهران

10.22103/jic.2025.25882.1474

چکیده

شخصیت ضحاک در ادبیات حماسه ملی ایران، یکی از برجسته ترین نمودهای اسطوره ی شر است. این انگاره بازتابی از تقابل دوگانه های نیک و بد و خیر و شر در ناخودآگاه فرهنگی ایرانیان است و در متون مختلف، بازنمایی‌های متنوع و گاه متضادی یافته است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و رویکردی تطبیقی و با بهره‌گیری از متون دینی چون دینکرد و بندهش به تحلیل دو روایت متفاوت از ضحاک در شاهنامه فردوسی و گرشاسب‌نامه اسدی طوسی می‌پردازد. در شاهنامه فردوسی ، ضحاک، نماد شرّ مطلق، شاهی بیگانه، فاقد مشروعیت سیاسی و با سیمایی اهریمنی، فراانسانی و غیرقابل رستگاری ظاهر می شود؛ پادشاهی ستمگر با ویژگی های فرابشری چون مارهای دوش، که زندانی می گردد اما کشته نمی شود تا هشداری ماندگار نسبت به بازگشت استبداد باقی بماند. در حالی که در گرشاسب‌نامه، چهره ای انسانی تر و مشروع تر از او ارائه می شود. همچنین به نظر می رسد دریافت های فردوسی در زمینه مسئله آخرالزمانی ضحاک و سازو کار مشروعیتش متاثر از سنت مزدایی و متون مذهبی است و اسدی بیشتر از سنت های روایی شرق ایران اثر پذیرفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که تصویر ضحاک در گفتمان‌های اسطوره‌ای، سیاسی و دینی چگونه بازتاب‌دهنده نگرش‌های متفاوت ایرانیان به مفاهیم شر و مشروعیت است. این مقایسه نشان می‌دهد که بازنمایی ضحاک نه تنها در چارچوب ادبیات حماسی بلکه در ساحت اندیشه سیاسی و دینی نیز حامل معانی چندلایه است. بر این اساس، مطالعه تطبیقی روایت‌های گوناگون از ضحاک می‌تواند چشم‌اندازی تازه برای فهم پیوند میان اسطوره، قدرت و هویت فرهنگی ایرانیان بگشاید.

کلیدواژه‌ها


آژیر، ا. (۱۳۹۲)، منجی باوری در کیش زرتشتی و ادیان ابراهیمی، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
آموزگار، ژاله (۱۳۷۴)، « نقد ادبی: فرّه، این نیروی جادویی و آسمانی»، کلّک، شماره های ۶۸-۷۰.
آموزگار، ژاله (۱۳۸۴)، تاریخ اساطیری ایران، تهران، سمت.
آیدنلو، سجاد (۱۳۹۶)، نیم پخته رنج: بیست مقاله درباره شاهنامه و ادب حماسی ایران، تهران، سخن.
ابن اثیر، علی بن محمد ( ۱۳۹۱ )، تاریخ کامل، ج. ۱، برگردان سید محمد حسین روحانی، تهران، اساطیر.
ابن اسفندیار، محمد بن حسن ( ۱۳۹۶ )، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی؛ به اهتمام محمد رضا رمضانی، تهران، اساطیر.
اسدی، علی بن احمد (۱۳۹۶)، گرشاسب نامه، ویراستار پرویز یغمایی، تهران، دنیای کتاب.
اسلامی ندوشن، محمدعلی (۱۳۹۴)، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، تهران، شرکت سهامی انتشار.
الیاده، میرچا (۱۳۸۲)، اسطوره و واقعیت، ترجمه باقر پرهام، تهران، طرح نو.
بارت، رولان (۱۳۸۰)، اسطوره در زمان حاضر، ترجمه یوسف اباذری، نشریه ارغنون، شماره ۱۸.
بهار، مهرداد (۱۳۹۸)، از اسطوره تا تاریخ، تهران، نشر چشمه.
بهار، مهرداد (۱۳۷۵)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه.
پورداود، ابراهیم (۱۹۲۷)، سوشیانس (موعود مزدیسنا)، بمبئی، بی نا.
پورمحمدی، نعیمه ( ۱۳۹۷ )، درباره شر، ترجمه مقالات برگزیده در فلسفه و الاهیات شر، ج. ۱، قم، مؤسسه فرهنگی طه.
ثروتیان، بهروز(۱۳۵۰)، بررسی فرّ در شاهنامه فردوسی، دانشگاه تبریز.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (۱۳۸۵)، شاهنامه ثعالبی در شرح احوال سلاطین ایران، ترجمه محمود هدایت، تهران، اساطیر.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۸۱)، سخنهای دیرینه، به کوشش علی دهباشی، تهران، افکار.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۹۶)، شاهنامه و فرهنگ ایران: ( مجموعه مقالات دکتر جلال خالقی مطلق در دانشنامه ایرانیکا )، ترجمه فرهاد اصلانی و معصومه پور تقی، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
دیویس، دیک (۱۳۹۹)، حماسه و نافرمانی: بررسی شاهنامه فردوسی، ترجمه سهراب طاوسی، تهران، ققنوس.
دینکرد، کتاب پنجم ( ۱۳۹۹ )، آوا نویسی، ترجمه، تعلیقات، واژه نامه، متن پهلوی، ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، معین.
دینکرد، کتاب هفتم (۱۳۸۹)، تصحیح متن، آوانویسی، نگارش فارسی، واژه نامه و یادداشتها از محمدتقی راشد محصل، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 روایت پهلوی (۱۳۶۷)، ترجمه مهشید میرفخرایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چ اول.
روایات داراب هرمزدیار(۱۳۱۸ ه.ق)، به اهتمام موبد مانک رستم اونوالا، بمبئی، مطبعه ی گلزار حسینی.
زند بهمن یسن (۱۳۷۰)، ترجمه دکتر محمد تقی راشد محصّل، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چ اول.
سرّامی، قدمعلی (۱۳۷۷)، از رنگ گل تا رنج خار: شکل شناسی داستان های شاهنامه، تهران، علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (۱۳۸۵)، سایه های شکار شده: گزیده مقالات فارسی، تهران، طهوری.
طبری، محمد بن جریر (۱۳۹۴)، تاریخ طبری، ج. ۱، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر.
فردوسی، ابولقاسم (۱۳۹۶)، شاهنامه، پیرایش جلال خالقی مطلق، ج. ۱، تهران، سخن.
فرنبغ دادگی ( ۱۳۹۵ )، بندهش، گزارنده مهرداد بهار، تهران، توس.
فریزر، جیمز(۱۳۸۸)، شاخه زرّین، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران، آگاه.
کالدر، تاد ( ۱۳۹۶ )، مفهوم شر، ترجمه ایمان شفیع بیک، تهران، ققنوس.
کتاب مقدّس ( عهد عتیق و عهد جدید) (۱۳۸۳)، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گرن و هنری مرتن، تهران، اساطیر.
کریستن سن، آرتور(۱۳۸۳)، کاوه آهنگر و درفش کاویانی، ترجمه منیژه احدزادگان آهنی، تهران، طهوری.
کهریزی، خلیل (۱۴۰۳)، «تکثیر شرّ(یک بن مایه اسطوره ای و گردش آن در متن های ایرانی)»، نشریه زبان و ادب فارسی، دوره ۷۷، شماره ۲۵۰.
گازرانی، ساقی (۱۳۹۸)، ضحاک تاریخ از دل اسطوره، ترجمه سیما سلطانی، تهران، نشر مرکز.
مرزبان فارسی، رفیع الدین( ۱۳۹۹)، فرامرزنامه کوچک، پیشگفتار، متن انتقادی و شرح بیت های دشوار ابوالفضل خطیبی، رضا غفوری، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
مزداپور، کتایون (۱۳۷۶)، « ضحاک و فریدون »، سخنواره، به کوشش ایرج افشار و دکتر هانس روبرت هایمر، تهران، توس.
مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۱)، التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
مجمل التواریخ ( ۱۳۸۹)، تصحیح ملک الشعرا بهار؛ به اهتمام محمد رمضانی، تهران، اساطیر.
نظری فارسانی، محسن (۱۴۰۱)، «باورهای مهرپرستی در آخرالزمان زردشتی»، فصل نامه فرهنگ و زبان های باستانی، سال سوم، شماره دوم.
نیولی، گراردو و دیگران ( ۱۳۹۱ )، « فر/ فره »، نشریه هفت آسمان، سال چهاردهم، شماره ۵۳.
وارنر، رکس (۱۳۷۹)، « مفهوم اسطوره »، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور، نشریه کتاب ماه هنر، شماره ۲۷.
وندیداد اوستا، مجموعه قوانین زردشت (۱۳۸۲)، تألیف جیمس دار مستتر، ترجمه موسی جوان، تهران، دنیای کتاب.
هینلز، جان راسل (۱۳۹۳)، شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار، احمد تفضلی، تهران، چشمه.
یسنا، جزوی از نامه مینوی اوستا (۱۳۱۲)، تفسیر و تألیف ابراهیم پور داود، ج. ۱. تهران، اساطیر.
یشت ها، قسمتی از کتاب مقدس (۱۳۰۷)، تفسیر و تألیف ابراهیم پور داود، ج. ۱. از سلسله انتشارات انجمن زرتشتیان ، بمبئی و ایران لیگ از نفقه ی پشوتن مارکر.