بررسی تأثیر حضور آغازین ترکان سلجوقی بر اقتصاد شهری خراسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22103/jic.2025.23907.1355

چکیده

اقتصاد شهریِ شهرهای خراسان، پدیده‌ای تاریخی و تثبیت شده بود که برای قرن‌های متمادی، رونق و پویاییِ آن زبانزد بود. موقعیت جغرافیاییِ مناسب، وجود زیرساخت‌های تولیدی با پیشینه‌ی تاریخی طولانی، سابقه شهرنشینی مستمر، تاریخی بودنِ نقش نهاد دولت در این شهرها و تجربه‌ی تاریخی در زمینه تولید کالا و بازار و تجارت، مهمترین ارکانِ شکل‌گیری و تداوم این اقتصاد شهری بودند. این شاکله شهری اما در مواجهه با ترکان سلجوقی، به صورت جدی به چالش کشیده شد و در معرض دست‌اندازی و چپاول طوایف ترکِ کوچ‌رو قرار گرفت. بیگانگی ترکان کوچ‌رو با سازوکارهای اقتصاد شهری و الزامات و اقتضائات آن در افول اقتصد شهری در خراسان نقش اصلی را داشت. تزریقِ یک بینشِ مبتنی بر غارتگری و چپاول، عدم پایبندی به موازین اقتصاد شهری و گریزان بودن از مناسبات زندگی شهری سبب شد تا اقتصاد شهری شهرهای خراسان به دوره-ای متمایز از تاریخ خود ورود کند. اگر چه ظهور سلجوقیان از یک منظر به تسهیل مراودات شرق و غرب ایران کمک کرد اما زیست‌جهانِ مبتنی بر غارت، بر بسیاری از کنش‌های آنان در قبال اقتصاد خراسان تاثیر گذاشت. پرسشِ این پژوهش این است که مواجهه‌ی طوایف ترکِ سلجوقی با شهرهای خراسان، چگونه اقتصاد شهریِ این شهرها را به رکود کشاند؟ فرضیه این است که غلبه‌ی ارزش‌های مبتنی بر غارت‌گری در زیست‌جهانِ ایلی توانِ تولیدی و اقتصادی و تجاری شهرهای خراسان را به سرعت به تباهی کشاند. بنابراین، مجموعه ای از برخوردهای خشونت‌بار، بی‌اعتنایی و دهن‌کجی به مظاهر تمدنی شهرها، به تعلیق درآوردنِ نهادهای دیوانسالاری، تسخیر و نابودی توانِ تولیدی شهرها، غارت وسیع کالاها و همچنین عدم التزام و پایبندی به اقتصادِ مبتنی بر تولید به افول رونق اقتصاد شهری در خراسان دامن زد.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  • آذری، علاءالدین، تاریخ روابط ایران و چین، تهران، امیرکبیر، 1377.
  • ابن اثیر، الکامل، مصحح ابوالقاسم حالت، تهران، موسسه مطبوعات علمی، 1386، ج 21.
  • ابن حوقل، صوره الارض، تهران، امیرکبیر،1366.
  • ابن‌خردادبه، مسالک و ممالک‌، ترجمه سعید خاکرند، تهران، مؤسسه مطالعات و انتشارات تاریخی، 1371.
  • ابن‌فندق، علی‌ بن زید البـیهقی، تـاریخ‌ بیهق‌، تهران، ناشر کـتابفروشی فـروغی، 1361.
  • اصطخری، ابواسحق ابراهیم، مسالک و ممالک، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1368.
  • اشپولر، ایران در قرون نخستین اسلامی، مترجم فلاطوری، تهران، علمی و فرهنگی، 1373، ج 1.
  • اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران دوره قاجاریه، انتشارات زمینه، تهران 1359.
  • بارتولد. و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران، ترجمه حمزه سردادور، تهران، انتشارات طوس، چاپ دوم، 1358.
  • بیهقی، تاریخ بیهقی، مصحح خلیل خطیب رهبر، تهران، امیرکبیر، 1374.
  • پارسی، حمیدرضا، پویش شهری، شهرگرایی و شهرنشینی در قرن سوم تا پنجم هجری در ایران، نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، شماره 4، زمستان 1393.
  • پطروشفسکی، ایلیا پائولوویچ، تاریخ ایران در سده‌های میانه، ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، انتشارات دنیا، تهران 1359.
  • پورموسوی، محمدرضا، جزوه درس اقتصاد شهری، گردآوری: رامین جمشیدبیگی و جمشید فلاح، بهار 1394.
  • پیگولوسکایا، ن. و، و دیگران، تاریخ ایران از دوران باستان تا قرن 18، ترجمه کریم کشاورز، انتشارات پیام، تهران 1348.
  • جرفادقانی، ترجمه تاریخ یمینی، مصحح جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگ، 1374.
  • سعید الشیخی، صباح ابراهیم، اصناف در عصر عباسی، ترجمه هادی عالم زاده، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1362.
  • ثنایی حمیدرضا، احمدبادکوبه ای هزاوه، رویارویی اعیان خراسان و ماورانهر با سیاست های مالی سامانیان و غزنویان، مجله تاریخ و فرهنگ، شماره 88، بهار و تابستان 1391.
  • رحمتی، محسن، پیامدهای اجتماعی مهاجرت سلجوقیان به خراسان، مجله تحقیقات تاریخ اجتماعی، بهار و تابستان 1390، شماره 1.
  • زرین کوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران، تهران، امیرکبیر، 1371، ج دوم.
  • گردیزی، زین الاخبار، مصحح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، 1363.
  • گروسه، رنه، امپراتوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1368.
  • طبری، محمدبن جریر؛ تاریخ الامم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، چاپ پنجم، 1375ش، ج 4.
  • فشاهی، محمدرضا، از گات ها تا مشروطیت: گزارشی کوتاه از تحولات فکری و اجتماعی در جامعه فئودالی ایران، انتشارات گوتنبرگ، تهران 1354 الف.
  • ...............، مقدمه ای بر سیر تفکر در قرون وسطی، انتشارات گوتنبرگ، تهران 1354 ب.
  • عقیلی، عبدالله، دارالضرب‌های ایران در دوره اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر‌ محمود‌ افشار‌ یزدی، تهران، 1377.
  • نلسون فرای، ریچارد؛ عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، انتشارات صدا و سیما، چاپ دوم، 1363.
  • لسترنج، گ. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، چاپ دوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1364.
  • حموی، یاقوت ابو عبد اللّه شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه، تهران‌، سازمان میراث فرهنگى کشور، چاپ اول، 1383، ‌ج 2.
  • حسینی، صدرالدین ابوالفوارس، اخبار الدول سلجوقیه، تصحیح محمد شفیع، لاهور، بی نا، 1933.
  • مـظاهری‌، علی، زندگی مسلمانان در قرون‌ وسطی‌، ترجمه مرتضی‌ راوندی‌، تهران‌، صدای معاصر، 1378.
  • مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، احسن التقاسیم، ترجمه منزوی، 1361.
  • محمدبن منور، اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید، تصحیح شفیعی کدکنی، نشر آگاه، تهران 1367.
  • مؤلف ناشناس، حدود العالم، کتابخانه طهوری، تهران 1362.
  • مناظر احسن‌، مـحمد، زنـدگی اجتماعی در‌ حکومت‌ عباسیان، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، انتشارات‌ علمی و فرهنگی، 1383
  • نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی ایران از انقراض ساسانیان تا‌ انقراض‌ امویان، به اهتمام عبدالکریم جـربزه‌دار، تـهران‌، اسـاطیر‌، 1351.
  • یعقوبی، احمدبن ابی واضح، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، چ پنجم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1366، جلد اول.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار