بررسی جابجایی و مهاجرت ایرانیان به بیزانس در دوره ساسانی و اوایل اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه شیراز، ایران

2 دانشجوی دکتری، گروه تاریخ، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22103/jic.2025.25457.1446

چکیده

مهاجرت و جابه جایی افراد همواره از مؤلفه‌های اساسی در تحلیل تاریخی-اجتماعی جوامع به شمار می‌روند و نقشی کلیدی در تکوین یا دگرگونی ساختارهای قدرت، نظم اجتماعی و تنوع فرهنگی دارند. در تاریخ ایران، یکی از مسیرهای کمتر واکاوی‌شده اما واجد اهمیت تمدنی، مهاجرت گروه‌هایی از ایرانیان به قلمرو امپراتوری روم شرقی (بیزانس) است. هدف این پژوهش بررسی چرایی و چگونگی این مهاجرت‌ها در دوره ساسانی و قرون نخستین اسلامی و تأثیرات تمدنی آن است که با تکیه بر نظریه جاذبه و دافعه اورت لی، به تبیین زمینه‌ها و پیامدهای تمدنی این تحرکات می‌پردازد. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی–تحلیلی با رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی و مبتنی بر منابع تاریخی، است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در دوره ساسانی، مهاجرت‌ها عمدتاً از سوی خاندان سلطنتی و سرداران نظامی صورت گرفته است؛ برخی به دلیل تضادهای درون‌ساختاری و دافعه‌های سیاسی در ایران، به بیزانس پناه برده و برخی دیگر به‌عنوان اسیران جنگی به آن سرزمین منتقل شده‌اند. همچنین مهاجرت‌های مذهبی در میان اقلیت‌هایی چون مسیحیان ایرانی نیز مشاهده می‌شود.
در پی حمله اعراب مسلمان و فروپاشی ساختارهای ساسانی، تحولات اجتماعی و دینی عمیقی در ایران رخ داد که موجب مهاجرت گروه‌هایی از زرتشتیان و بازماندگان دربار به بیزانس شد. در دوره عباسی نیز سرکوب جنبش‌هایی نظیر قیام بابک خرمدین یا شورش زط‌ها، زمینه‌ساز مهاجرت یا تبعید شماری از مخالفان به بیزانس گردید. افزون بر آن، فشارهای مذهبی برخی خلفای عباسی بر مسیحیان، موج دیگری از مهاجرت‌های دینی را به دنبال داشت. نتیجه این مطالعه نشان می‌دهد که مهاجرت ایرانیان به بیزانس در این دوره‌ها نه صرفاً یک جابجایی فیزیکی، بلکه بازتابی از تنش‌های ساختاری، تحولات قدرت و مقاومت‌های اجتماعی در برابر نظم‌های حاکم بوده است.

کلیدواژه‌ها


- ابن اثیر، عزالدین (1417هـ / 1997م)، الکامل فی التاریخ، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی.
-  ابن سعد، محمد بن سعد (1990م/1410هـ.ق)، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ابن عبدالربه، شهاب‌الدین احمد بن محمد( 1404هـ.ق)، العقد الفرید، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ابن عساکر، ابوالقاسم علی بن الحسن بن هبة الله (1415 هـ - 1995 م)، تاریخ دمشق، تحقیق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت: دارالفکر.
- ابونا، الاب‌البیر(1986-1993)، تاریخ الکنیسه السریانیه الشرقیه، بیروت: دارالمشرق.
- أبویوسف، یعقوب بن ابراهیم بن حبیب بن سعد بن حبته انصاری(بی تا)، الخراج، تحقیق طه عبد الرئوف سعد، سعد حسن محمد، مصر: المکتبة الأزهریة للتراث.
- بروکلمان، کارل (1346)، تاریخ ملل و دول اسلامی، ترجمه هادی جزایری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- بلاذری، احمد بن یحیی( 1417 هـ.ق - 1996 م)، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دارالفکر.
- ……………………….( 1988م)، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- بیات، عزیز الله (1384)، تاریخ تطبیقى ایران با کشورهاى جهان (از ماد تا انقراض سلسله پهلوی)، تهران: انتشارات امیر کبیر.
- بیرونی، ابوریجان (1386)، آثار الباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران: نشر امیرکبیر.
- پروکوپیوس (1338)، جنگ‌های ایران و روم، ترجمه محمد سعیدی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- پورابریشم، احسان و فربود، فریناز (1390)، ماهیت دیبای شوشتر از منظر منابع مکتوب ( خاستگاه، مراکز تولید، نقش و کاربرد)، هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی دوره سوم بهار 1390 شماره 45.
- پیرنیا، حسن (1375)، تاریخ ایران باستان، جلد ۳، تهران: انتشارات دنیاى کتاب‌.
- پیگولوسکایا (1372)، اعراب حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سده های چهارم و ششم میلادی، ترجمه عنایت الله رضا، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی( پژوهشگاه).
- چوکسی، جمشید گرشاسب (1381)، ستیز و سازش، ترجمه نادر میر سعیدی، تهران: انتشارات ققنوس.
- دریایی، تورج (1382)، تاریخ و فرهنگ ساسانی، ترجمه مهرداد قدرت دیزجی، تهران: انتشارات ققنوس.
- دنت، دانیل(1354)، مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام، ترجمه محمد علی موحد، تهران: انتشارات خوارزمی.
- زرین‌کوب، عبد الحسین (1356). دو قرن سکوت، تهران: نشر جاویدان.
- شهمردان، رشید (1360)، تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان، تهران: چاپ راستی.
- طبری، محمد بن جریر( 1407)، تاریخ الأمم والملوک، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- فرای، ریچارد (1363)، تاریخ ایران از ظهور اسلام تا برآمدن سلجوقیان، جلد چهارم، ترجمه حسن انوشه، تهران: موسسه انتشاراتی امیرکبیر.
- کریستین سن، آرتور ( 1368)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
- ……………………. (1384)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: انتشارات صدای معاصر.
- کوریک، جیمز آ ( 1387)، امپراتوری بیزانس، مترجم مهدی حقیقت خواه، چاپ چهارم، تهران: نشر دنیای کتاب.
- کومون، فرانتس (1377)، ادیان شرقی در امپراتوری روم، ترجمه ملیحه معلم و پروانه عروج نیا، تهران: سمت
- گردیزی، ابو سعید عبدالحی بن ضحاک (1363)، زین‌الاخبار(تاریخ گردیزی)، تهران: دنیای کتاب.
- لهسایی‌زاده، عبدالعلی (1368)، نظریات مهاجرت، شیراز، انتشارات نوید.
- مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1382)، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- مقدسی، شمس الدین محمد (1374)، احسن‌التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان.
- مولف ناشناخته (1366)، تاریخ سیستان،، تصحیح محمد تقی بهار، تهران: پدیده خاور.
- نولدکه، تئودور (1378)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
- وینتر، انگلبرت و بئاته دیگناس (1386)، روم و ایران، دو قدرت جهانی در کشاکش و همزیستی، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: نشر فرزان.