واکاوی روابط جریان مقتدی صدر با جمهوری اسلامی ایران (2003 تا 2024 میلادی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه امام حسین

2 - استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

3 دانش آموخته دکتری گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی

10.22103/jic.2025.25561.1452

چکیده

این پژوهش به بررسی روابط پیچیده و پرنوسان گروه مقتدی صدر، رهبر جریان صدر عراق، با جمهوری اسلامی ایران در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۴ می‌پردازد. اهمیت و ضرورت تحقیق ناشی از نقش تعیین‌کننده این روابط در سیاست داخلی و خارجی عراق و تأثیر آن بر موازنه قدرت منطقه‌ای است. در شرایطی که عراق پس از سقوط رژیم بعث با خلأ قدرت و حضور بازیگران متعدد داخلی و خارجی روبه‌رو شد، تعاملات صدر و ایران به یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده تحولات سیاسی، امنیتی و اجتماعی این کشور تبدیل گردید. هدف پژوهش، تحلیل روند تاریخی این روابط و تبیین عوامل همگرایی و واگرایی میان دو بازیگر است؛ عواملی که در بستر موضوعاتی چون مبارزه با اشغال خارجی، اختلافات هویتی و ایدئولوژیک، ظهور داعش، انتخابات عراق، ترور شهید قاسم سلیمانی و تحولات منطقه‌ای بازتعریف شده‌اند. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل کیفی و توصیفی-تحلیلی است. منابع تحقیق شامل مطالعات کتابخانه‌ای، اسناد رسانه‌ای و آثار تحلیلی عربی، انگلیسی و فارسی است. نتایج نشان می‌دهد روابط صدر و ایران طی چهار مرحله اصلی – همکاری تاکتیکی، فاصله‌گیری، تقابل آشکار و سکوت استراتژیک – دچار تحول شده است. یافته‌ها حاکی است که صدر با تکیه بر هویت ملی‌گرایانه و مرزبندی با سیاست‌های منطقه‌ای ایران، توانسته پایگاهی مردمی و گفتمانی مستقل ایجاد کند؛ هرچند حذف کامل او از صحنه سیاسی عراق برای ایران و متحدانش ممکن نبوده است. این پژوهش روابط صدر و ایران را نمونه‌ای از «وابستگی متقابل تنش‌زا» می‌داند که آینده آن به تحولات داخلی عراق و رقابت‌های منطقه‌ای وابسته است.


کلیدواژه‌ها


  1. الف: فارسی

    1. حزباویان، م (۱۴۰۲.( ایران و خاندان صدر: جریان‌شناسی خاندان صدر و روابط آن با ایران. تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
    2. حزباویان، م.، و الحجاج، ی. ع. (۱۴۰۲). سناریوهای آینده روابط جمهوری اسلامی ایران و جریان صدر عراق، مجله جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، ۱۱(22).
    3. سهرابی، محمد و دیگران (1395). کالبدشناسی احزاب و گروه های سیاسی عراق و تأثیر آنها بر روابط ایران و عراق، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، سال نهم، شماره 34.
    4. عالیشاهی، ع.، مسعودنیا، ح.، و فروزان، ی. (۱۳۹۸). جریان صدر و ظهور واپس‌گرایی هویتی در جبهه مقاومت در دو بعد کلان سخت و نرم، فصلنامه علمی تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، ۱۱ (38).
    5. قزوینی غرابی سید رضا، (1398). رویکرد احزاب شیعی عـراق بـه سیاسـت خـارجی ایـن کشـور، بخش دوم، اندیشـکده راهبردی تبیان.

     ب:عربی

    1. الجزیره عربی (2023). تطورات تشکیل الحکومة العراقیة بعد از انسحاب التیار الصدری . پیوند
    2. المده. (2023). انتشار المؤسسات الاجتماعیة للتیار الصدری در جنوب العراق . پیوند
    3. القبس. (2022). الصدر یعلن انسحابه من الحیاة السیاسیة . پیوند
    4. الشرق الجدید. (2023). تحرکات أوروبیة لإعادة الصدر الی الساحلینک
    5. الشرق الاوسط. (2023). مقتدى الصدر... اعتزال أم تعبئة للمواجهة المقبلة؟ پیوند
    6. دیده بان حقوق بشر عراق. (2023). تقاریر عن تراجع شعبیة الفصائل المسلحة الشیعیة . پیوند
    7. الزبیدی، هیثم. الخروج من حزب الدعوة سبیل العبادی للتحالف مع الصدر . صحیفة العرب، لندن، سنة 40، العدد 10995، 2018.
    8. حسین، سعید. دعوة الصدر لنزع سلاح الفصائل فی العراق.. سیاسیة أم منهاج حکومی؟ (2021/11/27)
    9. الجزیره (2021). دعوة الصدر لنزع سلاح الفصائل فی العراق . پیوند
    10. Al Jazeera Arabic. (2023). تطورات تشکیل الحکومة العراقیة بعد انسحاب التیار الصدری. https://www.aljazeera.net
    11. Al-Mada. (2023). انتشار المؤسسات الاجتماعیة للتیار الصدری فی جنوب العراق. http://www.almadapaper.net
    12. Al-Sharq Al-Jadeed. (2023). تحرکات أوروبیة لإعادة الصدر إلى الساحة السیاسیة العراقیة. https://www.sharqnewspaper.com
    13. Asharq Al-Awsat. (2023). مقتدى الصدر... اعتزال أم تعبئة للمواجهة المقبلة؟ https://aawsat.com
    14. Iraqi Observatory for Human Rights. (2023). تقاریر عن تراجع شعبیة الفصائل المسلحة الشیعیة. http://www.iokhr.org
    15. (2022). مقتدى الصدر یعلن انسحابه الکامل من العملیة السیاسیة. https://www.rudaw.net
    16. الزبیدی، هیثم، الخروج من حزب الدعوة سبیل العبادی للتحالف مع الصدر، صحیفة العرب، لندن، سنه 40، العدد 10995،
    17. فرانس24. (2022). مقتدى الصدر یعلن انسحابه الکامل من العملیة السیاسیة