پیوندهای ادبی ایران و عراق در قرن بیستم با تأکید بر خاستگاه شعر نو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اراک، ایران، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران

10.22103/jic.2025.25736.1462

چکیده

ایران و عراق، به‌سبب پیشینه مشترک تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی، همواره در تعاملات فرهنگی و ادبی بوده‌اند و بازتاب این پیوندها را می‌توان در ادبیات معاصر دو کشور به‌وضوح مشاهده کرد. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی این پرسش است که چگونه تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی سده اخیر در ایران و عراق، مسیر ادبیات دو کشور را به هم نزدیک کرده و موجب شکل‌گیری مضامین و قالب‌های همسان شده است. فرض بر این است که اشتراکات تاریخی و فرهنگی، همراه با شرایط مشابه سیاسی و اجتماعی در قرن بیستم، زمینه‌ساز پیدایش جریان‌های ادبی همگرا و مضامین مشترکی چون آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی، وطن‌دوستی و مبارزه با فقر و بی‌سوادی شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه‌ی مطالعات تطبیقی، ابتدا به تبیین ریشه‌های پیوند فرهنگی ایران و عراق از روزگار باستان تا عصر حاضر می‌پردازد و سپس اوضاع سیاسی و اجتماعی دو کشور در قرن بیستم و تأثیر آن بر جریان‌های ادبی به‌ویژه شعر را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دگرگونی‌های همسان در هر دو کشور، همراه با تأثیرپذیری از ادبیات غرب و گرایش به نوگرایی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شعر نو در ایران و شعر آزاد در عراق شده و مسیرهای ادبی دو ملت را به‌طور چشمگیری به هم نزدیک ساخته است. عدالت‌طلبی، وطن‌دوستی و مبارزه با فقر و بی‌سوادی شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه‌ی مطالعات تطبیقی، ابتدا به تبیین ریشه‌های پیوند فرهنگی ایران و عراق از روزگار باستان تا عصر حاضر می‌پردازد و سپس اوضاع سیاسی و اجتماعی دو کشور در قرن بیستم و تأثیر آن بر جریان‌های ادبی به‌ویژه شعر را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دگرگونی‌های همسان در هر دو کشور، همراه با تأثیرپذیری از ادبیات غرب و گرایش به نوگرایی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شعر نو در ایران و شعر آزاد در عراق شده و

کلیدواژه‌ها


آذرنوش، آذرتاش (۱۳۸۸). راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی. چاپ سوم، تهران، توس.
امین­پور، قیصر (۱۳۸۳). سنت و نوآوری در شعر معاصر، تهران، علمی و فرهنگی.
اکبری، منوچهر (۱۳۷۱). نقد و تحلیل ادبیّات انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
الجواهری، محمّدمهدی (۱۹۸۲). دیوان الجواهری، الطبعه الثالثه، ۴ ج، بیروت، دارالعوده.
الخیّاط، جلال (۱۳۹۰). الشعر العراقی الحدیث، بیروت، دارالصادر.
الوردی، علی (۱۹۷۷). لمحات إجتماعیه من تاریخ العراق الحدیث، بغداد، مطبعه المعارف.
الملائکه، نازک (۱۹۸۹). قضایا الشعر المعاصر، الطبعه الثامنه، بیروت، دارالشعر للملایین.
پورنامداریان، تقی (۱۳۷۷). خانه‌ام ابری است، تهران، سروش.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۴۳). لغتنامه، ج ۱۵، تهران، چاپ سیروس.
الدولبران، لوید (۲۰۰۲). العراق من الإنتداب إلی ‌الإستقلال (۱۹۱۴ـ‌۱۹۲۳م)، الدار العربیه للموسوعات، بیروت، الدار العربیه للموسوعات.
دیگار، ژان‌پیر؛ هورکاد، برنار؛ ریشار، یان (۱۳۷۸). ایران در قرن بیستم، بررسی اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در یکصد سال اخیر، برگردان، عبدالرضا (هوشنگ) مهدوی، تهران، نشر البرز.
صادق، عبدالرضا (۲۰۰۹). فی أدب العراق الحدیث دور الأدباء الشیعه (۱۹۰۰ـ۱۹۵۸م)، مراجعه وتقدیم، حبیب صادق، بیروت، دارالفارابی.
غنیمی هلال، محمّد (۱۳۷۳). ادبیّات تطبیقی، ترجمه دکتر سید مرتضی آیت‌الله‌زاده‌ی شیرازی، تهران، امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۶۱). نقد ادبی، چاپ ۳، تهران، انتشارات امیر کبیر.
یاحقّی، محمّدجعفر (۱۳۷۴). چون سبوی تشنه، تاریخ ادبیّات معاصر فارسی، تهران، انتشارات جامی.
نعمتی، فاروق، و کیانی، رضا (۱۴۰۰). «بن‌مایه‌های آشنایی‌زدایی در حوزه ترکیب‌پذیری واژگانی؛ با نگاهی تطبیقی به شعر معاصر ایران و عراق»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، ۱۰(۴)، صص ۱۴۴–۱۶۴.
موجانی، سیدعلی (۱۴۰۲). مناسبات فرهنگی و اجتماعی دو قرن اخیر، ایران و عراق، به اهتمام مسعود تاره، تهران، بین‌المللی الهدی.
نخبه من الباحثین العراقیین (۱۹۸۵). حضاره العراق، الجزء الثالث عشر، بغداد، دارالحریه.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (۱۳۵۹). شعر معاصر عرب، تهران، انتشارات توس.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (۱۳۸۰). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران، نشر مرکز.
شمس‌لنگرودی، محمد (۱۳۷۰). تاریخ تحلیلی شعر نو (از مشروطه تا کودتا)، تهران، مرکز.
شاملی، نصرالله، و نصرتی، سمیه (بی‌تا). «بن‌مایه‌های مشترک ادبیات پایداری در ایران و عراق پس از اشغال»، در مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی میراث مشترک ایران و عراق، ج ۱۲، صص ۱۲۵–۱۴۶.
شورای نویسندگان (۱۳۶۲). تاریخ سیاسی عراق، بی‌جا، نهضت جهانی اسلام.
شوشتری، محمد علی (۱۳۴۷). «کشور عراق از دیدگاه فرهنگ و تمدن رنگ ایرانی دارد نه عربی»، مجله بررسی‌های تاریخی، شماره ۱۵ و ۱۶، صص ۱۹۳–۲۰۰.
هیئه‌ المعجم (۱۹۹۵). معجم البابطین للشعراء‌ العرب المعاصرین، الصفاه (کویت)، دارالقبس للصحافه والطباعه والنشر.