نقش و کارکرد میدان در دوره قاجار: مطالعه موردی، میدان بهارستان تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ،دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

3 استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

10.22103/jic.2025.25452.1445

چکیده

میدان‌های شهری به‌عنوان فضاهای عمومی چندمنظوره، نقش کلیدی در شکل‌دهی ساختار فضایی و حیات اجتماعی شهرها ایفا می‌کنند. در تاریخ ایران، این فضاها علاوه بر کارکردهای عملکردی، عرصه بروز مناسک مذهبی، تعاملات اجتماعی و رخدادهای سیاسی بوده‌اند. میدان بهارستان تهران در دوره قاجار نمونه بارزی از چنین فضاهایی است که تحولات تاریخی و اجتماعی آن زمان را منعکس می‌کند. این میدان در ابتدا تحت تأثیر کارکردهای تفریحی و آیینی باغ نگارستان بود، اما با تحولات سیاسی دوره ناصری و استقرار نهادهای حکومتی از جمله مجلس شورای ملی، به بستری برای کنش‌های سیاسی و اجتماعی تبدیل شد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها و منابع مطالعات شهری، سیر تحول کالبدی و کارکردی میدان بهارستان را در دوره قاجار بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که میدان بهارستان در طول زمان نقش‌های تفریحی، مذهبی و سیاسی داشته و در روند مدرنیزاسیون شهری به یکی از نمادهای فضاهای عمومی تهران تبدیل شده است. این فضا در نهضت مشروطه به صحنه‌ای برای تظاهرات، اعتراضات و شکل‌گیری گفتمان‌های جدید اجتماعی و سیاسی بدل شد. بنابراین، میدان بهارستان به‌عنوان عنصری کلیدی در بازخوانی مناسبات قدرت، جامعه و فضا در تهران و درک تحولات شهر ایرانی پیش از مدرنیته اهمیت فراوان دارد. این تحقیق به پرسش‌هایی درباره چرایی تبدیل میدان بهارستان به کانون فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی و عوامل مؤثر کالبدی و عملکردی می‌پردازد. فرضیه اصلی پژوهش این است که میدان بهارستان نه‌تنها بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی دوره قاجار بوده، بلکه بستری مؤثر برای تعامل قدرت و جامعه و شکل‌گیری هویت شهری بوده است.

کلیدواژه‌ها


آبراهامیان، یرواند(1397). ایران بین دو انقلاب. ترجمه: احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
اعتماد السلطنه، محمد حسن خان(1350).روزنامه خاطرات، به کوشش: ایرج افشار. تهران: انتشارات امیر کبیر.
اعتماد السلطنه، محمد حسن خان(1367).مراۀ البلدان، به کوشش عبدلحسین نوایی میرهاشم محدث. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
اعتماد السلطنه، محمد حسن‌‌ خان (1362). چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصر الدین شاه، به کوشش ایرج افشار. تهران: اساطیر.
 افضل الملک، غلام حسین( 1361). افضل التواریخ؛ به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه. تهران: نشر تاریخ
اقبال، عباس(1324).« ابنیه و اثار تاریخی_ یک گوشه از عمارت نظامیه». یادگار.
امین الدوله، علی خان( 1341). خاطرات سیاسی؛ به کوشش حافظ فرمانفرمائیان. تهران: کتابهای ایران.
امین السلطنه سالور، قهرمان میرزا(1374). روزنامه خاطرات عین السلطنه. تهران: اساطیر، ج1.
انوار، عبدالله( 1365). « باغ سردار ». پیام بهارستان، ش 65.
 انوار، عبدالله( 1373).« باغ نگارستان » در کتاب تهران. تهران: روشنگران.
 اوبن، اوژن(1371). ایران امروز1907- 1906: ایران و بین النهرین. ترجمه: علی اصغر سعیدی. تهران زوار.
 اورسل، ارنست(1382). سفرنامه قفقاز و ایران. ترجمه: علی اصغر سعیدی. تهران: پژوهش‌گاه علوم انسانی.
اهری، زهرا؛ حبیبی، محسن( 1394). میدان بهارستان تجربه  نووارگی در فضای شهر ایرانی. تهران: دفتر پژوهش‌‌‌های فرهنگی.
 بدری آنام مراد‌نژاد، رحیم(1390).مقدمه‌ای بر میدان‌های شهری.بابلسر: انتشارات دانشگاه مازندران.
بدری، سید علی. رفیعیان، مجتبی(1370). «بررسی میادین قدیمی‌‌شهر تهران از دیدگاه جغرافیای شهری». مجله رشد آموزش جغرافیا، سال هفتم، شماره26: صص 22- 16.
 براون، ادوارد( 1376). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه: مهدی قزوینی. تهران: انشارات کویر.
 برد اف ال،استون( 1390). گشت و گذاری در ایران بعد از انقلاب مشروطیت. ترجمه: علی اصغر مظهری کرمانی. تهران: نشر جانان.
 بروگش، هینریش(1367). سفری به دربار سلطان صاحبقران. ترجمه: مهندس کردبچه. بی جا: انتشارات اطلاعات.
 بنجامین، ساموئل گرین ویلر(1369). سفرنامه بنجامین عصر ناصرالدین شاه. ترجمه: محمد حسین کرد‌‌ بچه. تهران: جاویدان.
 بهار، محمد تقی( 1357). تاریخ مختصر احزاب سیاسی. تهران: امیر کبیر.
 پاکزاد، جهانشاه(1386). راهنمای طراحی فضای شهری. تهران: انتشارات شهیدی، وزارت مسکن وشهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری.
پاکزاد، جهانشاه(1390). مقالاتی درباب مفاهیم معماری وطراحی شهری. تهران: نشر آرمان‌شهر.
 پژوهان، موسی( 1400). برنامه ریزی میادین محلی به مثابه عرصه عمومی(با تاکید بر محله نارمک تهران). تهران: نشر شهرداری تهران.
 پولاک، یاکوب ادوارد(بی‌تا). سفرنامه پولاک( ایران و ایرانیان). ترجمه: ککیکاووس جهانداری. بی‌جا: شرکت انتشارات خوارزمی.
تکمیل همایون، ناصر(1377).تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران از آغاز تا دارلخلافه ناصری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
تورنتن، لین( 1374). تصاویری از ایران سر کلنل ف، کلمباری به دربار شاه ایران. تهران: دفتر پژوهش‌‌‌های فرهنگی.
توسلی، محمود. بنیادی، ناصر(1371). طراحی فضای شهری. تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
تیموری، ابراهیم(1389). «چهار راه سرچشمه تهران» . بخارا، ش 76.
حبیبی، محسن(1393).از شار تا شهر. تهران: نشر فرزان.
حقیق، فضل الله(1313). «تاریخچه باغ نگارستان» . مهر.
خواند میر،غیاث الدین بن همام الدین(1333).حبیب السیر.تهران: خیام.
دولاواله، پیترو( 1370). سفرنامه دولاواله. ترجمه: شجاع الدین شفا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیولافوا، ژان مادام(1378). سفرنامه  مادام دیولافوا. ترجمه: علی‌‌ محمد فره‌‌  وش. تهران: دانشگاه تهران.
 سالور، قهرمان میرزا( 1374). روزنامه خاطرات عین السلطنه، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار. تهران: اساطیر.
سپهر، عبدالحسین خان( 1368).یادداشت‌‌‌های ملک المورخین ومرات الوقایع مظفریف به تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: زرین.
 سپهر، محمد تقی( 1377). ناسخ التواریخ؛ به اهتمام جمشید کیانفر. تهران: اساطیر.
 سلطان زاده، حسین(1370). فضای شهری در بافت تاریخی ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
 سلطانزاده،حسین(1365). مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: نشرآبی.
 شریف کاشانی، محمد مهدی(1362). واقعات اتفاقیه در روزگار؛ به کوشش منصوره اتحادیه( نظام مافی) وسیروس سعدوندیان. تهران: نشر تاریخ ایران
 شفقی، سیروس(  1370).جغرافیای اصفهان. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
 فرای، ریچارد. ن( 1348). بخارا دستاورد قرون وسطی. ترجمه: محمود محمودی. تهران: نشر بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 کریر، راب(1383). فضای شهری. ترجمه: خسرو‌هاشمی‌‌نژاد. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
کریمان، حسین(1355). تهران در گذشته و حال. تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران.
 کسروی، احمد(1382). تاریخ مشروطه ایران. تهران: موسسه انتشارات نگاه.
لینچ، کوین (1365). تصویر ذهنی از شهر. ترجمه: منوچهر مزینی. تهران: نشر فضای نو.
مستوفی، حمدالله(1381).نزهه القلوب، به کوشش سید محمد دبیر سیاقی.قزوین: نشرحدیث امروز.
 مستوفی، عبدالله(1321). شرح زندگانی من. تهران : زوار.
معین، محمد (1382). فرهنگ فارسی معین. تهران: انتشارات امیرکبیر.
 مکی،حسین(1359). تاریخ بیست ساله ایران. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 ملک زاده، مهدی(1383). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران: انتشارات سخن.
 نظری، سلدا. آسیابی، محمد( 1394). بازآفرینی میدان‌های تاریخی از تئوری تا عمل. تهران: نشر طحان.
 هدایت، رضاقلی خان(1339). روضة الصفا: در ذکر پادشاهان صفویه، زندیه، افشاریه، قاجاریه. تهران: نشر آذر.
هدایت، مهدیقلی( 1375). خاطرات و خطرات. تهران: زوار.