تحلیل تفسیری جشن آبانگان در فرهنگ زردشتی با استفاده از نظریۀ کلیفورد گیرتز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عضو هیئت‌علمی و استادیار دانشکدۀ ایرانشناسی دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان

10.22103/jic.2025.25219.1435

چکیده

انسان در طول تاریخ، مناسک عبادی متعددی را با هدف درک ساختار منظم هستی و باور به وجود ماوراءالطبیعۀ پدیده‌ها ایجاد کرده است. در این میان، برپایی جشن‌ها یکی از مهم‌ترین اشکال نیایش بوده که در ادیان گوناگون جهان با انگیزۀ تجدید زمان به آن توجه شده است. آیین زردشتی از جمله ادیانی است که در آن برگزاری جشن جایگاه ویژه‌ای دارد. در این کیش، جشن‌ها به مناسبت‌های گوناگون برپا می‌شوند و با سرود، ضیافت و مجموعه‌ای از آداب و رسوم دلنشین همراه‌اند. در اینجا، یکی از جشن‌های ماهانه در فرهنگ زردشتی، با نام آبانگان، بررسی می‌شود، که طبق تقویم یزدگردی، در دهمین روز از هشتمین ماه سال، یعنی آبان، برگزار می‌گردد. در مطالعۀ حاضر، برای پی‌بردن به معنای عمیق و پنهانی این جشن و چگونگی و چرایی آن از روش تحلیل تفسیری کلیفورد گیرتز استفاده شده است. به سبب تأثیر نقش ایزدبانو اناهیتا در این مراسم، سروده‌های اوستایی مربوط به او، با رویکرد تحلیل متنی، بررسی شده است تا چرایی آیین در سطح ژرف آن تفسیر شود. داده‌های پژوهش مربوط به جامعۀ زردشتیان ایران است که از طریق مصاحبۀ شفاهی، محتواهای دیجیتال و منابع کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده‌ است. این جشن به‌طور خاص برای بزرگداشت آب و اناهیتا برگزار می‌شود؛ یافته‌ها نشان می‌دهد این آیین نه‌تنها فرهنگی است که جامعۀ زردشتی از طریق آن خود را با آن تبیین می‌کند، بلکه به منظور همبستگی گروهی، تقویت قوای طبیعی، رونق کشاورزی و دامداری و فزونی فرزندآوری برگزار می‌شود. ازآنجا که ویژگی‌های آب و اناهیتا در جنسیت، باروری، پاکی، فراوانی و فراخی، فزایندگی، درمان‌بخشی، آزادگی، نیرومندی و آراستگی شبیه است، احتمالاً اناهیتا صورت مقدس، معنوی و ماورایی آب و آب صورت زمینی اناهیتا است.

کلیدواژه‌ها


آبان‌یشت (سرود اوستایی در ستایش اردوی‌ سور اناهید)، (1392)، ترجمۀ چنگیز مولایی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
ابراهیم‌زاده، الهام (1400)، «جشن آبانگان، جشن ماه آب‌ها»؛ utravs.com
ابوریحان بیرونی، محمد‌بن‌احمد (1386)، آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، امیرکبیر.
بابوئی، ماندانا (1403)، «آداب و رسوم زردتشتیان»؛ kojaro.com
بندهش، (1385)، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران: توس.
بهار، مهرداد (1391)،  پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: انتشارات آگاه.
بویس، مری (1384)، زردشتیان: باورها و آداب دینی آن‌‌ها، عسکر بهرامی، تهران: ققنوس.
بیرونی، ابوریحان (۱۳۹۰)، آثار الباقیه عن القرون الخالیه، مصحح عزیزالله علیزاده، تهران: انتشارات فردوس.
پورداوود، ابراهیم (1374)، یشت‌ها، جلد 1، تهران: نگاه.
پورداوود، ابراهیم (1380 الف)، یسنا: بخشی از کتاب اوستا، ج1، تهران: اساطیر.
پورداوود، ابراهیم (1380 ب)، خرده‌اوستا، تهران: اساطیر.
تاریخ هرودوت (1387)، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
خسرویانی، موبد رستم (1400)، «اوستای آبزور»، باغ وقفی شیراز؛ https://amordadnews.com/96211/
شهبازی، علیرضا شاپور (1391)، جستارهای ایران‌شناسی، تهران، نشر کتاب مرجع.
فره‌وشی، بهرام (1370)، ایرانویج، تهران: دانشگاه تهران.
کوپر، جی‌. سی. (1380)، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران، فرشاد.
گردیزی، ابوسعید (1363)، زین الاخبار، ترجمه عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
گویری، سوزان (1395)، آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی، تهران: ققنوس.
مالی، پرویز (1403)، زردشتی مصاحبه‌شونده، یزد، تابستان.
مالی، فریبا (1401)، «جشن آبانگان جشن آبان»؛  https://www.youtube.com/watch?v=ZigPTB9XC00
محمودزهی، موسی (1395)، «ستایش ایزدبانوی ناهید در ادبیات اوستایی (با تکیه بر متن آبان یشت)»، پژوهشنامۀ ادب غنایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال چهاردهم، شمارۀ 26، بهار و تابستان، صص.141-162.
مرادی غیاث آبادی، رضا (2005)، «اناهید، ستارۀ آب‌های روان»؛ http://ghiasabadi.com/anahid.html
مرادی غیاث‌آبادی، رضا (2006)، «آبان یشت»؛ http://ghiasabadi.com/avesta-aban.html
نیکنام، کورش (1382)، از نوروز تا نوروز: آیین­ها و مراسم سنتی زردشتیان، تهران، فروهر.
وزیدگی‌های زادسپرم (1385)، ترجمۀ محمدتقی راشدمحصل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.