دانشگاه شهید باهنر کرمان پژوهشنامه تمدن ایرانی 2821-0867 7 2 2025 12 22 Explaining the Unsuccessful Agency of the Qizilbash in the Power Relations of Shah Safi’s Reign تبیین کنش‌گری نافرجام قزلباشان در مناسبات قدرت دوره‌ی شاه‌صفی 171 193 5293 10.22103/jic.2026.26253.1485 FA علی محمودی دانشجوی دکتری تاریخ، گرایش ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران ‌اهواز، اهواز، ایران. علی بحرانی پور استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران. علی قاسمی استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران. سعید موسوی سیانی استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران. Journal Article 2025 11 07 The power-oriented inclinations of the Qizilbash prompted Shah Abbas I to establish a balance of power between them and other social groups. The continuation of this policy under Shah Safi, along with his efforts to reproduce it, led to the failure of Qizilbash attempts to restore their former political influence. Considering the decisive role of these power relations in shaping the political trajectory of the Qizilbash, this study seeks to answer the following question: Why did their efforts to regain power during the reign of Shah Safi end unsuccessfully? The conceptual framework employed here is the “logic of situation,” which requires reconstructing the historical context, examining the actors’ perceptions and available instruments, and assessing the outcomes of their actions. Based on this approach, the Qizilbash displayed three types of responses to the reforms of Shah Abbas that had weakened their political and military standing at the outset of Shah Safi’s rule. Some groups initially sought to dominate the state while simultaneously competing with one another; their misreading of the existing power relations, however, forced them into defensive stances and reluctant adaptation. Zeynal Khan Shamlu adopted a temporary and authoritarian opportunism that ultimately resulted in his death. Finally, another segment of the Qizilbash, despite undertaking ineffective actions, was compelled to accommodate the new circumstances and accept the authority of the shah. The evidence suggests that misinterpretation of the emerging power structure, ambiguous objectives, and limitations in their instruments of agency contributed to the failure of these efforts.<br /><br /><br /> تبیین کنش‌گری نافرجام قزلباشان در مناسبات قدرت دوره‌ی شاه‌صفی<br /><br /><br /><br /><br /><br />چکیده <br /><br />تمایلات قدرت‌طلبانه‌ی قزلباشان، شاه‌عباس یکم را بر آن داشت تا میان آن‌ها و سایر نیروهای اجتماعی موازنه‌ی قدرت برقرار سازد. تداوم این وضعیت در زمان شاه‌صفی و برنامه‌ی او برای بازتولید این سیاست‌، تلاش قزلباشان برای بازیابی نفوذ و قدرت سیاسی را با شکست مواجه ساخت. با توجه به نقشی که این مناسبات قدرت در تقدیر سیاسی قزلباشان داشت، نگارندگان درصدد پاسخ بدین پرسش برآمدند که، چرا کنش‌گری آن‌ها برای بازیابی قدرت در دوره شاه‌صفی، به شکست انجامید؟ «منطق موقعیت»، چارچوب مفهومی است که جهت پاسخ بدین پرسش، به‌کار گرفته شده است. کاربست این رهیافت مستلزم بازسازی وضعیت تاریخی، فهم و ابزارهای عاملان و پیامدهای کنش است. بر این اساس، قزلباشان در پاسخ به اصلاحات شاه‌عباس، که موجب تضعیف موقعیت سیاسی و نظامی‌شان در آغاز حکومت شاه‌صفی شده بود، سه گونه واکنش از خود نشان دادند: واکنش‌های آغازین گروهی از آن‌ها که مبتنی بر استیلاگری بر دولت و در عین حال رقابت با یکدیگر بود که به‌علت عدم ارزیابی صحیح از مناسبات قدرت، به دفاع و تطبیق اجباری با شرایط موجود انجامید. زینل‌خان شاملو نیز فرصت‌طلبی مقطعی و اقتدارگرایانه را در پیش گرفت که منجر به به قتلش شد. سرانجام، گروه دیگر از قزلباشان نیز به‌رغم انجام کنش‌های نافرجام، مجبور به سازگاری با شرایط و پذیرش اقتدار شاه شدند. به‌نظر می‌رسد، عدم درک صحیح از ساختار جدید قدرت، اهداف نامشخص و محدودیت ابزارهای کنش‌گری، منجر به شکست این تلاش‌ها شده است.<br /><br />واژگان کلیدی: قزلباشان، شاه‌صفی، منطق موقعیت، مناسبات قدرت، پیامدهای ناخواسته‌ی کنش https://jic.uk.ac.ir/article_5293_404eb47ce94ca9c46fe97546027bc5a5.pdf