دانشگاه شهید باهنر کرمان پژوهشنامه تمدن ایرانی 2821-0867 7 2 2025 12 22 The Continuity and Persistence of Iranian Urban Planning Traditions in the Islamic Era: From Ardashir-Khwarrah, the Sasanian Ideal City, to Baghdad, the Abbasid Capital تداوم و استمرار سنت شهرسازی ایرانی در دوران اسلامی: از اردشیرخوره آرمان-شهر ساسانی تا بغداد دارالخلافه عباسی 126 148 5286 10.22103/jic.2026.26423.1491 FA ابوالفضل سلمانی گواری عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه تاریخ مجید منتظر ظهوری گروه آموزشی باستانشناسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران Journal Article 2025 11 30 Although the fall of the Sasanian Empire is considered a major political-ideological rupture, the fundamental patterns of Iranian civilization and governance, especially in urban planning, were transmitted and continued from the Sasanian period into the Islamic era. Focusing on two symbolic cities—Ardashir-Khwarrah (3rd century CE) as the Sasanian ideal city and Baghdad (8th century CE) as the Abbasid capital—this research seeks to answer the question: Which key components of the urban planning model of Ardashir-Khwarrah continued in the design and construction of Baghdad, and what were the reasons for this continuity? This study employs a historical-comparative method, examining the content of ancient historical and geographical texts alongside contemporary archaeological and numismatic data. The findings indicate that the observed continuity went beyond a mere circular plan and is traceable across three main layers: 1. The Cosmological-Symbolic Layer: The idea of the "city as a symbol of the ideal world" with circular geometry and the absolute centrality given to the symbol of rule (the Terbal in Ardashir-Khwarrah and the palace-mosque complex in Baghdad). 2. The Spatial-Administrative Organizational Layer: The model of the city divided into four sectors around intersecting axes, as a tool for imposing order, control, and hierarchical management of the territory. 3. The Infrastructural-Livability Layer: Shared engineering wisdom in the centralized management of water resources and the selection of settlement locations at the intersection of major trade routes. This research argues that the observed continuity resulted from the efficacy of a "paradigmatic model" in urban planning for centralized, vast empires. اگرچه سقوط امپراتوری ساسانی یک گسست سیاسی-ایدئولوژیک عظیم محسوب می‌شود، اما الگوهای بنیادین تمدنی و حکمرانی ایرانیان به ویژه در امر شهرسازی از دوران ساسانی به دوره اسلامی انتقال و تداوم یافته است. این پژوهش با تمرکز بر دو شهر نمادین اردشیرخوره(سده سوم میلادی) به‌عنوان آرمان‌شهر ساسانی و بغداد (سده هشتم میلادی) مرکز دارالخلافه عباسی، در پی پاسخ به این سوال است: کدام مولفه‌های کلیدی در الگوی شهرسازی اردشیرخوره، در طراحی و ساخت بغداد تداوم یافت و علل این استمرار چه بود؟ این تحقیق با روش تاریخی-تطبیقی و با بررسی محتوای متون تاریخی و جغرافیایی کهن در کنار بهره‌گیری از داده‌های باستان‌شناسی معاصر و داده‌های سنجش از دور(GIS) انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تداوم موجود، فراتر از طرح مدور صرف بوده و در سه لایه اصلی قابل ردیابی است: 1.لایه کیهان‌شناختی-نمادین: ایده «شهر به عنوان نماد جهان آرمانی» با هندسه مدور و مرکزیت بخشی مطلق به نماد حکومت (طربال در اردشیرخوره و قصر-مسجد در بغداد).2. لایه سازمان فضایی-اداری: الگوی چهاربخشی شهر حول محورهای متقاطع، به عنوان ابزاری برای نظم‌بخشی، کنترل و مدیریت سلسله‌مراتبی قلمرو.3.لایه زیرساختی-زیستی: خرد مشترک مهندسی در مدیریت متمرکز منابع آب و انتخاب مکان‌های استقرار در تقاطع راه‌های تجاری اصلی. این پژوهش استدلال می‌کند که تداوم مشاهده‌شده، ناشی از کارآمدی یک «الگوی پارادایماتیک» در شهرسازی برای حکومت‌های متمرکز و پهناور بود. عباسیان با بهره‌گیری از میراث اداری و فنی ساسانی، این الگو را نه از روی تقلید صرف، بلکه به دلیل کارآیی آن در نمایش قدرت، ساماندهی فضایی و تضمین حیات اقتصادی، بازآفرینی کردند. بنابراین، بغداد را می‌توان تبلور همان الگوی کهن در قالبی جدید دانست که نشان از انعطاف پذیری و ماندگاری عمیق سنت شهرسازی ایرانی دارد. https://jic.uk.ac.ir/article_5286_249f90e1c24a6b8a3a79386ed3b24caf.pdf