دانشگاه شهید باهنر کرمان پژوهشنامه تمدن ایرانی 2821-0867 7 2 2025 12 22 Comparative Examination of the Function of the Zahhak Myth as a Symbol of Evil in Two Epic Narratives: Shahnameh and Garshaspnameh بررسی تطبیقی کارکرد اسطورۀ ضحّاک به مثابۀ نماد شر در دو روایت حماسی شاهنامه و گرشاسب نامه 216 238 5226 10.22103/jic.2025.25882.1474 FA علی اکبر مسگر استادیار گروه تاریخ دانشگاه مازندران 0009-0008-4282-4098 سارا اخروی دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان دانشگاه آزاد علوم و تحقیقات تهران Journal Article 2025 09 11 The figure of Zahhak in Iran’s national epic literature constitutes one of the most striking embodiments of the myth of evil. This construct reflects the binary opposition of good and evil in the Iranian cultural unconscious and receives varied—and at times contradictory—representations across different texts. Employing a descriptive–analytical methodology with a comparative approach and drawing on Pahlavi Zoroastrian sources such as the Dēnkard and the Bundahishn, this article examines two divergent portrayals of Zahhak in Ferdowsi’s Shahnameh and in Asadi Tusi’s Garshasp-nāma(Garshasp-nameh). In Ferdowsi’s Shahnameh, Zahhak appears as the embodiment of absolute evil: a foreign ruler lacking political legitimacy, presented with a demonic, superhuman physiognomy and as essentially irredeemable. He is depicted as a tyrant endowed with otherworldly attributes—most famously the serpents that grow from his shoulders—who is imprisoned rather than executed, thereby functioning as a lasting warning against the recurrence of despotism. By contrast, the Garshasp-nāma (Garshasp-nameh) (Garshasp-nameh) ) (Garshasp-nameh) offers a more humanized and more politically legitimate portrait of him. It also seems that Ferdowsi's perceptions regarding the apocalyptic issue of Zahhak and the mechanism of her legitimacy are influenced by the Mazdaist tradition and religious texts, while Asadi is more influenced by the narrative traditions of eastern Iran. This study demonstrates how Zahhak’s image within mythic, political, and religious discourses reflects divergent Iranian conceptions of evil and of legitimacy.This comparison shows that the representation of Zahhak carries multi-layered meanings not only within the framework of epic literature but also in the realm of political and religious thought. شخصیت ضحاک در ادبیات حماسه ملی ایران، یکی از برجسته ترین نمودهای اسطوره ی شر است. این انگاره بازتابی از تقابل دوگانه های نیک و بد و خیر و شر در ناخودآگاه فرهنگی ایرانیان است و در متون مختلف، بازنمایی‌های متنوع و گاه متضادی یافته است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و رویکردی تطبیقی و با بهره‌گیری از متون دینی چون دینکرد و بندهش به تحلیل دو روایت متفاوت از ضحاک در شاهنامه فردوسی و گرشاسب‌نامه اسدی طوسی می‌پردازد. در شاهنامه فردوسی ، ضحاک، نماد شرّ مطلق، شاهی بیگانه، فاقد مشروعیت سیاسی و با سیمایی اهریمنی، فراانسانی و غیرقابل رستگاری ظاهر می شود؛ پادشاهی ستمگر با ویژگی های فرابشری چون مارهای دوش، که زندانی می گردد اما کشته نمی شود تا هشداری ماندگار نسبت به بازگشت استبداد باقی بماند. در حالی که در گرشاسب‌نامه، چهره ای انسانی تر و مشروع تر از او ارائه می شود. همچنین به نظر می رسد دریافت های فردوسی در زمینه مسئله آخرالزمانی ضحاک و سازو کار مشروعیتش متاثر از سنت مزدایی و متون مذهبی است و اسدی بیشتر از سنت های روایی شرق ایران اثر پذیرفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که تصویر ضحاک در گفتمان‌های اسطوره‌ای، سیاسی و دینی چگونه بازتاب‌دهنده نگرش‌های متفاوت ایرانیان به مفاهیم شر و مشروعیت است. این مقایسه نشان می‌دهد که بازنمایی ضحاک نه تنها در چارچوب ادبیات حماسی بلکه در ساحت اندیشه سیاسی و دینی نیز حامل معانی چندلایه است. بر این اساس، مطالعه تطبیقی روایت‌های گوناگون از ضحاک می‌تواند چشم‌اندازی تازه برای فهم پیوند میان اسطوره، قدرت و هویت فرهنگی ایرانیان بگشاید. https://jic.uk.ac.ir/article_5226_77c9172f372e6630d73600b9b74bc8cd.pdf