دانشگاه شهید باهنر کرمان پژوهشنامه تمدن ایرانی 2821-0867 7 2 2025 12 22 The Role and Function of Urban Squares during the Qajar Period: A Case Study of Baharestan Square in Tehran" نقش و کارکرد میدان در دوره قاجار: مطالعه موردی، میدان بهارستان تهران 22 43 5086 10.22103/jic.2025.25452.1445 FA حجت الله اندرخور دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ،دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. ایرج ورفی‌نژاد استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. علی بحرانی پور استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. Journal Article 2025 06 20 Urban squares, as multifunctional public spaces, play a critical role in shaping the spatial structure and social dynamics of cities.In the context of Iranian urban history, these spaces have functioned not only as areas for practical use but also as platforms for religious rituals, social interactions, and political events.Baharestan Square in Tehran, during the Qajar era, is a prominent example that reflects the socio-political transformations of its time. Initially influenced by the recreational and ceremonial functions of nearby gardens such as Negarestan, the square gradually evolved—especially during the reign of Naser al-Din Shah—into a center for political and social activities with the establishment of governmental institutions, including the National Consultative Assembly.<br />This study adopts a descriptive-analytical approach, utilizing historical documents, travelogues, and urban studies literature to explore the spatial and functional transformation of Baharestan Square throughout the Qajar period.The findings reveal that the square served three major roles—recreational, religious, and political—and became emblematic of Tehran’s emerging modern public spaces. During the Constitutional Movement, Baharestan Square emerged as a stage for demonstrations, public discourse, and the shaping of new socio-political identities.<br />The research argues that Baharestan Square should be viewed as a key element in analyzing the relationship between power, society, and urban space in late Qajar Tehran. It explores the reasons behind its emergence as a political-social hub and the spatial and functional factors that enabled this transformation. The hypothesis holds that the square both reflected and facilitated interaction between state power and the public, contributing to urban identity formation. میدان‌های شهری به‌عنوان فضاهای عمومی چندمنظوره، نقش کلیدی در شکل‌دهی ساختار فضایی و حیات اجتماعی شهرها ایفا می‌کنند. در تاریخ ایران، این فضاها علاوه بر کارکردهای عملکردی، عرصه بروز مناسک مذهبی، تعاملات اجتماعی و رخدادهای سیاسی بوده‌اند. میدان بهارستان تهران در دوره قاجار نمونه بارزی از چنین فضاهایی است که تحولات تاریخی و اجتماعی آن زمان را منعکس می‌کند. این میدان در ابتدا تحت تأثیر کارکردهای تفریحی و آیینی باغ نگارستان بود، اما با تحولات سیاسی دوره ناصری و استقرار نهادهای حکومتی از جمله مجلس شورای ملی، به بستری برای کنش‌های سیاسی و اجتماعی تبدیل شد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها و منابع مطالعات شهری، سیر تحول کالبدی و کارکردی میدان بهارستان را در دوره قاجار بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که میدان بهارستان در طول زمان نقش‌های تفریحی، مذهبی و سیاسی داشته و در روند مدرنیزاسیون شهری به یکی از نمادهای فضاهای عمومی تهران تبدیل شده است. این فضا در نهضت مشروطه به صحنه‌ای برای تظاهرات، اعتراضات و شکل‌گیری گفتمان‌های جدید اجتماعی و سیاسی بدل شد. بنابراین، میدان بهارستان به‌عنوان عنصری کلیدی در بازخوانی مناسبات قدرت، جامعه و فضا در تهران و درک تحولات شهر ایرانی پیش از مدرنیته اهمیت فراوان دارد. این تحقیق به پرسش‌هایی درباره چرایی تبدیل میدان بهارستان به کانون فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی و عوامل مؤثر کالبدی و عملکردی می‌پردازد. فرضیه اصلی پژوهش این است که میدان بهارستان نه‌تنها بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی دوره قاجار بوده، بلکه بستری مؤثر برای تعامل قدرت و جامعه و شکل‌گیری هویت شهری بوده است. https://jic.uk.ac.ir/article_5086_f1ba11910523bfaaad1ee1eec26742f8.pdf